Σχεδόν στο τέλος του Μαρτίου, η πτήση της Aegean από Αθήνα προς Αλεξανδρούπολη μετέφερε έναν «ιδιαίτερο επιβάτη». Δεκάδες άνθρωποι είχαν δουλέψει πυρετωδώς τις προηγούμενες μέρες για να καταφέρει να επιβιβαστεί. Γιατί, στην πραγματικότητα, το ταξίδι του ήταν επιστροφή στο σπίτι του, στη Δαδιά, στο καταφύγιό του, στο δάσος του· εκεί όπου κυριαρχεί στους αιθέρες.

Καθώς το αεροσκάφος της εταιρείας προσγειωνόταν στο αεροδρόμιο της Αλεξανδρούπολης, ο αρσενικός μαυρόγυπας με το παράταιρο όνομα «Ιωάννα» -κουρνιασμένος σε όλη τη διαδρομή- ίσως να κατάλαβε πως γυρνούσε· άνοιξε τα τρίμετρα φτερά του σαν να ετοιμαζόταν…

Λίγες ώρες μετά, οι άνθρωποι του Εθνικού Πάρκου τον άφησαν ελεύθερο, έχοντας τοποθετήσει νέο πομπό ανάμεσα στα φτερά του. Πέταξε πάνω από τα ερείπια του βυζαντινού κάστρου του λόφου της Γκιμπρένας, ανέβηκε ψηλά κάνοντας κύκλους στα ανοδικά ρεύματα της Δαδιάς κι απομακρύνθηκε από το σημείο όπου ο ίδιος και άλλοι έντεκα μαυρόγυπες είχαν πέσει νεκροί από δηλητηριασμένα δολώματα που άγνωστοι είχαν σκορπίσει στο δάσος.

Την ώρα που ο μαυρόγυπας «Ιωάννα» αναζητούσε τη φωλιά και το ταίρι του, οι άνθρωποι που τον έσωσαν επιβεβαίωναν πως πρόκειται για «μια διαφορετική επανένταξη». Δεν ήταν η πρώτη φορά που ΟΦΥΠΕΚΑ, ΑΝΙΜΑ, Εθνικό Πάρκο Δαδιάς-Λευκίμμης-Ορεστιάδας, δασικές υπηρεσίες, περιβαλλοντικές οργανώσεις του νομού και η Aegean συνεργάστηκαν για μαυρόγυπα. Ήταν όμως η πρώτη φορά που ο συγκεκριμένος αρσενικός, αντιπρόσωπος ενός ευάλωτου είδους μοναδικού στα Βαλκάνια και την Ευρώπη, κέρδισε όλες τις μάχες παρά τις αντίξοες πιθανότητες.

«Εάν τον εντοπίζαμε μισή ώρα αργότερα, σχεδόν σίγουρα δεν θα ζούσε» τονίζουν οι επιστήμονες που τον βρήκαν τυχαία λίγο πιο μακριά από το σημείο όπου οι δράστες είχαν πετάξει τα δολώματα.

Γλύτωσε από κοράκια, πυρκαγιά, δηλητηριασμένα δολώματα…

Στο αρχείο του Κέντρου Δαδιάς, ο «Ιωάννα» είχε δακτυλιωθεί το 2016, χρονιά εκκόλαψής του. Επειδή τότε το φύλο δεν είχε διακριθεί, του δόθηκε το θηλυκό όνομα «Ιωάννα». Αργότερα, ο κωδικός του υπολογιστή έδειξε πως ο αρσενικός νεοσσός επέζησε από θηρευτές (κυρίως κοράκια) που εξολόθρευαν τα μικρά στις φωλιές. Έφτασε σε αναπαραγωγική ηλικία, ζευγάρωσε το 2019 κι έγινε ένα από τα «σταθερά» πουλιά της αποικίας. Το 2023 γλύτωσε από τη μεγαλύτερη πυρκαγιά που έχει καταγραφεί σε Ελλάδα και Ευρώπη· το 2025 επέστρεψε στη Δαδιά με το ταίρι του και στις τεχνητές φωλιές, όπως και δεκάδες ζευγάρια, προσπαθώντας να ξαναστηθεί η αποικία και να γίνει ο μαυρόγυπας σύμβολο επιβίωσης στις καμένες ράχες του Έβρου.

Έτσι, το πρώτο δίμηνο του 2026, οι 130 μαυρόγυπες και τα 120 όρνια βρίσκονταν σε πορεία ανάκαμψης μαζί με το αναγεννώμενο δάσος. Δυστυχώς, η πορεία ανακόπηκε από «βόμβες» δηλητηριασμένων δολωμάτων που σκόρπισαν ασυνείδητοι:

Ανάμεσα στις 11 και 17 Μαρτίου, τα συνεργεία Διαχείρισης και Ανίχνευσης Δηλητηριασμένων Δολωμάτων του ΟΦΥΠΕΚΑ, της Εταιρείας Προστασίας Βιοποικιλότητας Θράκης, του 2ου Κυνηγετικού Συλλόγου Ορεστιάδας και του Δασαρχείου Σουφλίου μέτρησαν αρχικά πέντε νεκρές αλεπούδες. Ακολούθησαν άλλα οκτώ θύματα: ένας λύκος, τέσσερα κοράκια, δύο γερακίνες, ένα κουνάβι και εννέα μαυρόγυπες. Ανήσυχες ειδοποιήσεις ήρθαν και από τη Βουλγαρική Ορνιθολογική Εταιρία· ένας μαυρόγυπας που βρέθηκε νεκρός από δόλωμα φώλιαζε στη Βουλγαρία, ενώ ένας άλλος που πέθανε στην ίδια αιτία εκεί, είχε φωλιά στη Δαδιά. Κανείς δεν μπορεί να υπολογίσει πόσα ζώα έφαγαν τα δηλητηριασμένα κομμάτια και ξεψύχησαν πιο μακριά. Γι’ αυτό, οι περιβαλλοντικές οργανώσεις χαρακτήρισαν το συμβάν «ένα από τα σοβαρότερα περιστατικά μαζικής θανάτωσης άγριας πανίδας των τελευταίων ετών».

Σύμφωνα με το Εθνικό Πάρκο, δύο από τους 12 μαυρόγυπες εντοπίστηκαν σχεδόν αμέσως μετά την κατανάλωση μικρής δόσης και, αφού πήραν φροντίδα σε τοπικό κτηνιατρείο, απελευθερώθηκαν εντός δύο ημερών και επέστρεψαν στο δάσος.

Ο «Ιωάννα» στάθηκε τυχερός μέσα στην ατυχία του και αυτό εντυπωσίασε τον ΟΦΥΠΕΚΑ. «Βρέθηκε περίπου 3 χιλιόμετρα μακριά από το σημείο κατανάλωσης του δηλητηρίου» είπε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Σύλβια Ζακάκ, προϊσταμένη της Μονάδας Διαχείρισης Εθνικών Πάρκων Δέλτα Έβρου και Δαδιάς. Η απόσταση υποδηλώνει πως είχε περάσει αρκετή ώρα από την κατανάλωση· ο χρόνος μετρούσε ανάποδα.

Σε κούρσα με τον χρόνο και τις αποστάσεις, το πουλί, σε κρίσιμη κατάσταση, μεταφέρθηκε αεροπορικώς στην Αθήνα και κατόπιν στον Σταθμό Α’ Βοηθειών της ΑΝΙΜΑ, που διαθέτει μέσα, προσωπικό και εμπειρία. Υποβλήθηκε σε οροθεραπεία για αποβολή των τοξινών και ανταποκρίθηκε εντυπωσιακά γρήγορα.

Τον περίμενε το ταίρι του…

Αυτό επιτάχυνε την επιστροφή του. «Παρά τα πρωτόκολλα που ορίζουν παραμονή τουλάχιστον μίας εβδομάδας, κρίθηκε απαραίτητη η έγκαιρη απελευθέρωση, καθώς πρόκειται για ενήλικο άτομο σε αναπαραγωγική περίοδο» επισήμανε ο ΟΦΥΠΕΚΑ. «Ανήκε σε ζευγάρι, άρα η απουσία του θα εξάντλουσε τον άλλο γονέα, αφού το ένστικτο τον κρατά στη φωλιά να επωάζει» πρόσθεσαν οι ερευνητές.

Τα δεδομένα του νέου πομπού δείχνουν πως, μετά την απελευθέρωση, δεν προσέγγισε φωλιά· επομένως, ή δεν είχε ταίρι αυτή την περίοδο ή το θηλυκό δεν άντεξε μόνο του. Παρ’ όλα αυτά, ο «Ιωάννα» αναμένεται να ξαναβρεί ταίρι στη Δαδιά, τη μοναδική αναπαραγόμενη αποικία των Βαλκανίων, που φιλοξενεί 36-47 ζευγάρια. Η απώλεια των 9 ενήλικων ίσως τρόμαξε την αποικία, όμως κάθε ενήλικο που ζευγαρώνει έχει τεράστια σημασία, αφού ο μαυρόγυπας ρίχνει μόνο ένα νεοσσό τον χρόνο.

Σε ολόκληρη τη Δαδιά, μετά την οικολογική καταστροφή του 2023, η πανίδα και η χλωρίδα παλεύουν να επανέλθουν. Η παρουσία του Μαυρόγυπα (Aegypius monachus) λειτουργεί ως «πιστοποιητικό» υγείας του αναγεννώμενου δάσους, αφού απαιτεί μεγάλα δέντρα για φώλιασμα. Γι’ αυτό και οι προσπάθειες διάσωσης περιλαμβάνουν τεχνητές φωλιές και ταΐστρες με καθαρή τροφή.

Δύο χρόνια μετά τη μεγάλη πυρκαγιά, η εικόνα για τους μαυρόγυπες και τα όρνια στον Έβρο ήταν συγκρατημένα αισιόδοξη. Τα πρόσφατα τραγικά γεγονότα την αναστάτωσαν, όμως η αίσια έκβαση της ιστορίας του «Ιωάννα» ξαναφέρνει την ελπίδα.

Το 2025, μάλιστα, είχε καταγραφεί ρεκόρ πληθυσμού μαυρόγυπα στην περιοχή, διαψεύδοντας φόβους για κατάρρευση της αποικίας. Τον προηγούμενο μήνα ανακοινώθηκε και η γέννηση των πρώτων νεοσσών στις τεχνητές φωλιές του ΟΦΥΠΕΚΑ, επιβεβαιώνοντας την επιτυχία των μέτρων αποκατάστασης.

Ο πρεσβευτής της Δαδιάς

Πίσω από τους αριθμούς που δίνονται κατά καιρούς, ο μαυρόγυπας παραμένει ο πρεσβευτής της Δαδιάς και ολόκληρου του Έβρου: «μια επιτυχημένη προσπάθεια σε ένα ευαίσθητο και διαταραγμένο οικολογικό περιβάλλον».

Τις τρεις τελευταίες δεκαετίες, η παρουσία του μετέτρεψε τη Δαδιά από απομονωμένο χωριό σε διεθνή προορισμό οικοτουρισμού, ειδικά για birdwatchers, δημιουργώντας οικονομικό μοντέλο που βασίζεται στην προστασία της φύσης.

Πριν το 2023, κατά μέσο όρο 35.000 επισκέπτες κατέφθαναν ετησίως στις περιοχές Δαδιάς-Λευκίμης-Σουφλίου (σημαντική ώθηση για τα μεταξωτά Σουφλίου, τα κρασιά, τα αλλαντικά κ.ά.), ενώ είχε υπάρξει χρονιά που ξεπέρασαν τους 50.000. Ανάμεσά τους χιλιάδες μαθητές στο πλαίσιο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης.

Οι επιστήμονες τονίζουν πως η εξαφάνιση του «Ιωάννα» και των συγγενών του θα μπορούσε να πυροδοτήσει μια επικίνδυνη «αλυσίδα θανάτου» με σοβαρές οικολογικές και υγειονομικές συνέπειες σε ολόκληρη τη Βαλκανική χερσόνησο.