Οι έντονες βροχοπτώσεις που εκδηλώθηκαν τους τελευταίους δύο μήνες στην Ελλάδα, μαζί με το πρόσφατο συμβάν στο ρέμα της Πικροδάφνης, που προκάλεσε σοβαρές ζημιές στην περιοχή, ξαναέφεραν στο προσκήνιο κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με την ευαλωτότητα και την τρωτότητα της χώρας απέναντι σε τέτοιου είδους φαινόμενα.

Σύμφωνα με ερευνητές, η απάντηση δεν συνδέεται αποκλειστικά με την ένταση της βροχής, αλλά με μια σειρά παραγόντων που καθιστούν τον κίνδυνο πολυδιάστατο.

Η περίπτωση του ρέματος της Πικροδάφνης – Η Αττική στο μικροσκόπιο

Το πρόσφατο περιστατικό στην Πικροδάφνη, που θορύβησε τους πολίτες και προκάλεσε σοβαρές ζημιές σε υποδομές, συνιστά, όπως τονίζει η υδρολόγος Δρ. Ελισάβετ Φελώνη, το σύμπτωμα ενός βαθύτερου προβλήματος. Μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, η κ. Φελώνη επισημαίνει ότι το πρόβλημα στην Αττική είναι δομικό και διαχρονικό. «Η ρίζα του βρίσκεται στην απόσταση που χωρίζει τις υφιστάμενες υποδομές από τη σύγχρονη κλιματική πραγματικότητα. Οι αντιπλημμυρικοί αγωγοί έχουν σχεδιαστεί με δεδομένα περασμένων δεκαετιών, έτσι ώστε σήμερα, υπό βροχοπτώσεις ακραίας ραγδαιότητας, δεν μπορούν να «δεχτούν» τον όγκο του νερού», σημειώνει. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, σύμφωνα με την ίδια, είναι ότι πλέον εμφανίζονται πλημμυρικά φαινόμενα ακόμη και σε βροχοπτώσεις που θεωρούνται συνηθισμένες, με «εξαιρετικά μικρή περίοδο επαναφοράς» (μόλις 2 ή 5 ετών). «Η κατάσταση χειροτερεύει από τον τρόπο που αναπτύχθηκε ιστορικά το λεκανοπέδιο, χωρίς να αφήνει καθόλου «χώρο για τα ρέματα». Η εκτεταμένη τσιμεντοποίηση έχει εξαλείψει τη φυσική ικανότητα του εδάφους να απορροφά το νερό, μετατρέποντας τους δρόμους σε ορμητικούς χειμάρρους», επισημαίνει.

Όπως επισημαίνει η κ. Φελώνη, στην Αττική παρατηρείται η ταχύτατη εκδήλωση πλημμυρικών φαινομένων στο αστικό περιβάλλον.

Ειδικότερα, στα ρέματα, οι στενώσεις, η αυθαίρετη δόμηση και άλλα ζητήματα που επηρεάζουν τα ρέματα της Αττικής, τα οποία διέρχονται μέσα από τον αστικό χώρο, έχουν ως αποτέλεσμα, σύμφωνα με την κ. Φελώνη, να έχουν δημιουργηθεί τρωτά σημεία σε πολλά απ’ αυτά, όπως το ρέμα της Εσχατιάς στην περιοχή της Φυλής, στον Ποδονίφτη, στον Σαρανταπόταμο, αλλά και σε άλλα που διασχίζουν τον αστικό ιστό, όπως εκείνο του Χαλανδρίου και της Πικροδάφνης.

Εξηγώντας το γενικό πλαίσιο, ο καθηγητής και Διευθυντής του Εργαστηρίου ASSIST του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης (ΔΠΘ), Δημήτρης Εμμανουλούδης, τονίζει ότι η εκδήλωση ενός πλημμυρικού συμβάντος είναι πάντα το αποτέλεσμα δύο διαφορετικών παραγόντων. Ο πρώτος είναι οι βροχοπτώσεις (ένταση, ραγδαιότητα, διάρκεια), τον οποίο ο ίδιος αποκαλεί παράγοντα «επίθεσης». Ο δεύτερος, κατά τον κ. Εμμανουλούδη, και εξαιρετικά καθοριστικός, είναι ο παράγοντας «υποδοχής», δηλαδή το φυσικό υπόβαθρο που δέχεται το νερό. «Το μέγεθος και η επικινδυνότητα μιας πλημμύρας δεν καθορίζεται μόνο από το πόσο θα βρέξει», σημειώνει ο κ. Εμμανουλούδης, «αλλά από τον τρόπο με τον οποίο τα νερά θα κινηθούν επιφανειακά στον χώρο και τον χρόνο». Η κίνηση αυτή, όπως περιγράφει, εξαρτάται από έναν συνδυασμό παραγόντων, όπως τη γεωλογική σύσταση του εδάφους, τη μορφολογία του, την υπάρχουσα βλάστηση, αλλά και τα επίπεδα υγρασίας του τη δεδομένη στιγμή.

«Στην Ελλάδα σήμερα παρατηρείται ένα σημαντικό κενό: ενώ οι φορείς, όπως η ΕΜΥ, παρέχουν ακριβή πληροφορία για τον παράγοντα «επίθεσης», υπάρχει έλλειψη δεδομένων για τη μορφή και τις τιμές των παραγόντων υποβάθρου, καθώς και γνώσης για τον τρόπο με τον οποίο οι παράγοντες αυτοί αλληλεπιδρούν. Το ίδιο ύψος βροχής μπορεί να προκαλέσει καταστροφή σε μια περιοχή με κορεσμένο έδαφος και να περάσει απαρατήρητο σε μια άλλη», υπογραμμίζει ο καθηγητής, καταλήγοντας ότι χωρίς γνώση της κατάστασης του υποβάθρου, η εκτίμηση της επικινδυνότητας παραμένει ημιτελής.

Η απειλή από τα βουνά και η ανάγκη για «συστράτευση»

Κρίσιμο ρόλο στην εξίσωση της Αττικής παίζουν και οι ορεινοί όγκοι που την περιβάλλουν. Η κ. Φελώνη υπογραμμίζει ότι οι επαναλαμβανόμενες δασικές πυρκαγιές έχουν αποδυναμώσει τη φυσική άμυνα των περιοχών. Ένα καμένο δάσος χάνει την ικανότητα συγκράτησης, επιτρέποντας στο νερό να κατευθύνεται προς τις κατοικημένες περιοχές με τεράστια ταχύτητα και μεγάλες ποσότητες φερτών υλικών. Γι’ αυτόν τον λόγο, η φροντίδα των ορεινών περιοχών και οι παρεμβάσεις για τη συγκράτηση της ροής αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι κάθε σοβαρού αντιπλημμυρικού σχεδιασμού.

Η κ. Φελώνη σημειώνει ότι απαιτείται μια «συστράτευση» παρεμβάσεων σε πολλαπλά επίπεδα. Όπως εξηγεί, με έργα μεγάλης κλίμακας επί των κύριων συλλεκτήρων και στοχευμένη μέριμνα για τα ορεινά, με πράσινες παρεμβάσεις στις πόλεις, όπου οι Δήμοι πρέπει να ενισχυθούν για να προωθήσουν λύσεις μικρής κλίμακας, όπως η χρήση διαπερατών υλικών και η δημιουργία βιώσιμων συστημάτων διαχείρισης όμβριων υδάτων στον δημόσιο χώρο, που θα λειτουργούν ως βαλβίδες αποσυμπίεσης. Και βέβαια, συστηματική παρακολούθηση, καθώς, όπως τονίζει η κ. Φελώνη, «ένα από τα μεγαλύτερα «αγκάθια» παραμένει η έλλειψη διαχρονικών δεδομένων». Η Δρ. Φελώνη προτείνει την επένδυση σε πυκνά δίκτυα αισθητήρων και τη λειτουργία ενός «Παρατηρητηρίου Ρεμάτων» ανοικτής πρόσβασης. Σύμφωνα με την ίδια, η διαρκής παρακολούθηση και η ενημέρωση των πολιτών είναι εξίσου σημαντικές με τα τεχνικά έργα. «Ο συνδυασμός τεχνολογικών υποδομών, συστηματικών παρατηρήσεων και προηγμένων συστημάτων μας δίνει τα εργαλεία να προειδοποιούμε έγκαιρα και εύστοχα», καταλήγει η Δρ. Φελώνη. Ωστόσο, ξεκαθαρίζει ότι η τεχνολογία είναι η πυξίδα, αλλά ο σχεδιασμός του δημόσιου χώρου και η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος είναι αυτά που θα κρίνουν αν η επόμενη νεροποντή θα μείνει απλώς μια βροχή ή θα εξελιχθεί σε καταστροφή.

«ΙΝΑΧΟΣ»: Ένα ψηφιακό «δίχτυ» προστασίας

Ανάμεσα στα προηγμένα συστήματα που αναπτύσσονται, συγκαταλέγεται το προγνωστικό σύστημα πλημμυρικών κινδύνων INACHOS, ένα καινοτόμο επιχειρησιακό μοντέλο που δημιουργείται από μια πολυμελή επιστημονική ομάδα του Εργαστηρίου «ASSIST» του ΔΠΘ. Η λειτουργία του συστήματος, όπως επισημαίνει ο κ. Εμμανουλούδης, στηρίζεται στη σύνθεση δύο επιπέδων πληροφορίας: ενός σταθερού «ψηφιακού υποβάθρου» που ενσωματώνει τους προαναφερθέντες παράγοντες και των δυναμικών δεδομένων βροχόπτωσης που ανανεώνονται διαρκώς. Συνδυάζοντας αυτά τα στοιχεία, το INACHOS επεξεργάζεται σε πραγματικό χρόνο πώς η βροχή μετατρέπεται σε απορροή, λαμβάνοντας υπόψη την τρέχουσα κατάσταση του εδάφους. Η αξία του βρίσκεται στην ικανότητά του να παρέχει ρεαλιστικές προβλέψεις για τις επόμενες 72 ώρες (σε επιμέρους χρονικές βαθμίδες ανά 6ωρο), μετατρέποντας τα μετεωρολογικά δεδομένα σε χάρτες επικινδυνότητας, ενώ δυνατότητες του συστήματος για τον αστικό χώρο βρίσκονται σε πιλοτικό στάδιο. Η συνδυαστική λειτουργία των δύο επιπέδων πληροφορίας του συστήματος ενισχύεται με την προσθήκη ενός τρίτου ανεξάρτητου επιπέδου, το οποίο ενσωματώνει πληροφορίες για το είδος, την ένταση και τη μορφή 30.000 πλημμυρικών συμβάντων που έχουν εκδηλωθεί τις τελευταίες δεκαετίες σε ολόκληρη τη χώρα, από πλημμύρες επιπέδου ενός οικισμού έως ιστορικές πλημμύρες εκατοντάδων τετραγωνικών χιλιομέτρων. Η τελευταία αυτή προσθήκη, όπως αναφέρει ο κ. Εμμανουλούδης, είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για τη βελτίωση της προγνωστικής ακρίβειας του συστήματος, «διότι εκμεταλλεύεται ουσιαστικά την τάση που έχει το νερό να πλημμυρίζει επαναληπτικά τις ίδιες περιοχές σε βάθος χρόνου, δίνοντας πρόσθετη βαρύτητα κινδύνου στην οποιαδήποτε περιοχή έχει διαμορφωθεί από την αλληλεπίδραση των παραγόντων υποβάθρου».

Σύμφωνα με τον κ. Εμμανουλούδη, η υιοθέτηση τέτοιων εργαλείων επιτρέπει στην Πολιτική Προστασία, τις Περιφέρειες και τους Δήμους να γνωρίζουν όχι απλώς ότι «θα βρέξει», αλλά πού και πόσο επικίνδυνα αναμένεται να εκδηλωθεί ένα φαινόμενο, ενισχύοντας έτσι την αξιοπιστία του 112 σε σημαντικά μεγαλύτερο βαθμό.

Όπως υπογραμμίζει ο κ. Εμμανουλούδης, το σύστημα εκτίμησης πλημμυρικού κινδύνου INACHOS είναι το πρώτο αντίστοιχο που υλοποιείται στον Ελλαδικό χώρο, έχει την ίδια φιλοσοφία με άλλα σχετικά Ευρωπαϊκά συστήματα, όπως π.χ. το EFAS, αλλά προσφέρει πρόγνωση μεγαλύτερης χωρικής λεπτομέρειας. Με την ολοκλήρωσή του, η οποία περιλαμβάνει και πολύμηνο testing, η χώρα θα αποκτήσει το πρώτο ψηφιακό εργαλείο πρόγνωσης πλημμυρών που θα αφορά ολόκληρη την επικράτεια.