Οι αυξημένες θερμοκρασίες, οι ανοιχτοί χειμώνες και οι δυνατές βροχοπτώσεις συνιστούν όλο και πιο ευνοϊκό σκηνικό για τους πιο συχνούς «συγκάτοικους» της καθημερινότητας των ανθρώπων, τα κουνούπια. Με την υπερθέρμανση του πλανήτη να αποτελεί μία από τις κυριότερες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, τα κουνούπια πλέον εμφανίζονται και σε περιοχές που κάποτε ήταν ελεύθερες απ’ αυτά, όπως η Ισλανδία, όπου εντομολόγοι στα τέλη Οκτωβρίου ανακοίνωσαν την πρώτη καταγραφή εντός της χώρας, ενός είδους που φέρει το όνομα Culiseta annulata.

Στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο ερευνητής/εντομολόγος στο Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο (προϊστάμενος Εργαστηρίου Εντόμων και Παρασίτων Υγειονομικής Σημασίας-ΕΕΠΥΣ) και αναπληρωματικό μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του ΕΟΔΥ, δρ Αντώνιος Μιχαηλάκης, εξηγεί πως τα έντομα διαθέτουν την ικανότητα να αντιλαμβάνονται εξαιρετικά εύκολα τις μεταβολές της θερμοκρασίας. Το χαρακτηριστικό αυτό, υπογραμμίζει, λειτουργεί ως βασικός παράγοντας επιβίωσής τους. «Δεν είναι τυχαίο το στερεότυπο που εδώ και χρόνια επαναλαμβάνεται, ότι τα έντομα εμφανίζονται το καλοκαίρι κι εξαφανίζονται το χειμώνα. Είναι πολύ απλό γι’ αυτά να ανιχνεύσουν μικρές αλλαγές ακόμα και σε μικροκλίματα», αναφέρει ο δρ Μιχαηλάκης.

Συγκεκριμένα, ο βιολογικός κύκλος των κουνουπιών, κατά τον δρ Μιχαηλάκη, εξαρτάται άμεσα από τη θερμοκρασία. Αυτό που παρατηρούν ωστόσο οι ερευνητές λόγω της κλιματικής αλλαγής είναι πως οι συνθήκες είναι ιδιαίτερα φιλικές για την ομάδα αυτή των εντόμων, ακόμα και σε ζώνες που παλαιότερα δεν ήταν.

«Ξαφνικά διαμορφώνεται ένα νέο περιβάλλον φιλικό για τα κουνούπια. Σε περιοχές όπου ήδη υπήρχαν, η θερμοκρασιακή μεταβολή μπορεί από τη μία να πολλαπλασιάσει τον πληθυσμό τους. Στην περίπτωση των κουνουπιών, για τα οποία το νερό είναι απαραίτητο στοιχείο του βιολογικού τους κύκλου, οι έντονες βροχοπτώσεις σε συνδυασμό με πολύ υψηλές θερμοκρασίες -πάνω από 30 βαθμούς Κελσίου- δημιουργούν συνθήκες που ευνοούν την ταχεία αύξηση των πληθυσμών τους», υπογραμμίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Μιχαηλάκης και προσθέτει: «Στη Μεσόγειο πάμε πλέον για δωδεκάμηνη δραστηριότητα των εντόμων. Αυτό είναι σημαντικό ζήτημα και μαζί φοβόμαστε και τα νοσήματα που μεταφέρουν».

Το ερώτημα όμως που θέτουν ολοένα πιο συχνά οι επιστήμονες τα τελευταία χρόνια είναι γιατί η παρουσία τους σε χώρες όπως η Ελλάδα διαρκεί όλο και περισσότερο.

Όπως αναλύει ο δρ Μιχαηλάκης, σε περιοχές όπου ο χειμώνας είναι ήπιος, η δραστηριότητά τους όχι μόνο δεν διακόπτεται αλλά παρατείνεται. «Για να μην καταφέρουν να ολοκληρώσουν τον βιολογικό τους κύκλο απαιτούνται χαμηλές παρατεταμένες θερμοκρασίες. Σε μέρη όπου ο χειμώνας είναι ανοιχτός, το κουνούπι όχι μόνο δεν σταματάει τη δραστηριότητά του, αλλά την παρατείνει. Εδώ χρειάζεται να λάβουμε υπόψη και τον παράγοντα του μικροκλίματος. Αν το σπίτι μας παρέχει κατάλληλες θερμοκρασίες και το έντομο επιλέξει να διαχειμάσει εκεί, ξαφνικά συναντά ξανά ευνοϊκές συνθήκες και συνεχίζει τον κύκλο του. Ως αποτέλεσμα, τα τελευταία χρόνια, ειδικά για το κοινό κουνούπι (Culex pipiens) που είναι και ο βασικός διαβιβαστής του ιού του Δυτικού Νείλου στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, παραμένει ενεργό σχεδόν όλο το έτος. Εδώ και χρόνια η επιστημονική κοινότητα το έχει καταγράψει σε πολλές περιοχές της Ελλάδας όπου πλέον σε αρκετές περιπτώσεις δεν διακόπτεται η δραστηριότητά του. Χαρακτηριστικά να σας πω, ακόμη και στην Αττική, ενώ χιόνιζε και αντιμετωπίζαμε σημαντικά προβλήματα στις συγκοινωνίες του λεκανοπεδίου, οι παγίδες μας έπιαναν κανονικά Culex pipiens, καθώς οι θερμοκρασίες δεν έπεφταν κάτω από πέντε βαθμούς, παρά τοπικά κάποιες μικρές διακυμάνσεις», σημειώνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο δρ Μιχαηλάκης.

Πέρα από την προσαρμογή του ίδιου του κουνουπιού, η επιστημονική κοινότητα εξετάζει και την προσαρμογή των νοσημάτων που μεταδίδονται μέσω αυτού. «Το μεγάλο άγχος των επιστημόνων δεν αφορά μόνο τους διαβιβαστές, δηλαδή τα κουνούπια που προσαρμόζονται. Φοβόμαστε και για τους ιούς και τις νόσους που μεταφέρουν. Σε μελέτη που πραγματοποιήσαμε διαπιστώσαμε πως ο ιός του Δυτικού Νείλου εντοπίστηκε στα κουνούπια και κατά τη διάρκεια των χειμερινών μηνών, όπως Ιανουάριος, Φεβρουάριος και Μάρτιος. Αυτό μας δείχνει ότι εκτός από το κουνούπι άρχισε να προσαρμόζεται και ο ιός στους ήπιους χειμώνες. Αυτό αλλάζει τα επιχειρησιακά δεδομένα. Παραδοσιακά θεωρούσαμε ότι ο ιός του Δυτικού Νείλου σταματούσε τον χειμώνα και η εντομολογική παρακολούθηση και καταγραφή των κρουσμάτων ξεκινούσε περίπου τον Ιούλιο-Αύγουστο. Πλέον φοβόμαστε μήπως η μετάδοση του ιού από το κουνούπι στον άνθρωπο αρχίσει νωρίτερα, δηλαδή σε περιόδους που δεν είχαμε μέχρι σήμερα πρόβλημα», επισημαίνει ο δρ Μιχαηλάκης.

Προσθέτει ακόμα ότι, παρά το ότι δεν υπάρχει μετάδοση του ιού από άνθρωπο σε άνθρωπο μέσω του τσιμπήματος του κουνουπιού, δύναται να συμβεί μέσω μετάγγισης αίματος. «Συνεπώς αυτό επηρεάζει το σύστημα αιμοδοσίας της χώρας μας. Το γεγονός δημιουργεί επιχειρησιακό πονοκέφαλο με αποτέλεσμα να απαιτείται διαρκής παρακολούθηση του φαινομένου, προκειμένου να προστατεύσουμε έμμεσα τον ανθρώπινο πληθυσμό», τόνισε.

Εκτός από το κοινό κουνούπι (Culex pipiens), που έχει καταγραφεί στη χώρα μας και αποτελεί τον κύριο φορέα του ιού του Δυτικού Νείλου, ένα ακόμη είδος που έχει εγκατασταθεί τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα είναι το Ασιατικό κουνούπι τίγρης (Aedes albopictus), το οποίο δραστηριοποιείται την ημέρα. Το συγκεκριμένο κουνούπι αποτελεί δυνητικό φορέα για τους ιούς Chikungunya, Dengue και Zika. Σύμφωνα με τον δρ Μιχαηλάκη, παρόλο που η αυτόχθονη μετάδοση (ατόμων που δεν έχουν ταξιδέψει εκτός χώρας) αυτών των ασθενειών παραμένει (ακόμη) σπάνια, ο κίνδυνος υφίσταται, ιδιαίτερα εάν ένα μολυσμένο άτομο εισάγει τη νόσο στη χώρα μας (εισαγόμενο κρούσμα).

Μέχρι το 2022, η δραστηριότητά του περιοριζόταν από την άνοιξη έως τις αρχές χειμώνα· ωστόσο, όπως σημειώνει ο δρ Μιχαηλάκης, οι ήπιοι χειμώνες που καταγράφονται έχουν αλλάξει τα δεδομένα.

«Το 2022 παρατηρήσαμε δραστηριότητα του τίγρη μέχρι τα τέλη Ιανουαρίου. Ακόμα κι όταν δεν συλλαμβάναμε ακμαία έντομα, εντοπίζαμε αυγά μέσα στον χειμώνα. Αυτό σημαίνει πως το έντομο παρέμενε ενεργό, έστω και σε μικρούς πληθυσμούς, μη ανιχνεύσιμους από τις παγίδες μας. Η ύπαρξη αυγών, λοιπόν, καθ’ όλη τη διάρκεια του χειμώνα έστω και σποραδικά και όχι συνεχόμενα στα ίδια σημεία δείχνει πως το έντομο προσαρμόστηκε πολύ εύκολα και ωφελήθηκε από αυτή τη νέα πραγματικότητα», τονίζει.

Σχετικά με τον δάγκειο πυρετό, η Ελλάδα μέχρι στιγμής έχει μόνο εισαγόμενα κρούσματα δάγκειου πυρετού, σε αντίθεση με χώρες όπως η Ιταλία και η Ισπανία. Όπως αναφέρει ο δρ Μιχαηλάκης, υπάρχει ειδική εγκύκλιος που ορίζει τις διαδικασίες διαχείρισης των εισαγόμενων κρουσμάτων ώστε να αποτραπεί η μετάδοση της νόσου μέσω του κουνουπιού σε πληθυσμό που δεν έχει μετακινηθεί.

Ενδεικτικό της προσαρμογής στα νέα κλιματικά δεδομένα είναι ότι πλέον λαμβάνονται μέτρα και κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Μέχρι πρότινος, όπως εξηγεί ο ερευνητής/εντομολόγος, όταν ταξιδιώτες επέστρεφαν από χώρες όπως η Κούβα -όπου ο χειμώνας αντιστοιχεί σε θερινές συνθήκες- δεν κρίνονταν απαραίτητη κάποια παρέμβαση, καθώς θεωρούνταν δεδομένο ότι ο διαβιβαστής δεν ήταν ενεργός. Από πέρυσι, ωστόσο, οι περιφέρειες προχωρούν και τους χειμερινούς μήνες σε αξιολόγηση των δεδομένων και, όπου χρειάζεται, σε έκτακτες εφαρμογές βιοκτόνων.

Μία ακόμη πτυχή της παρατεταμένης παρουσίας των κουνουπιών είναι το οικονομικό βάρος που συνεπάγεται. «Η ενόχληση μεταφράζεται σε κόστος για τα νοικοκυριά, που αναγκάζονται να ξοδεύουν περισσότερα χρήματα και για μεγαλύτερο διάστημα για την προστασία τους», σημειώνει ο ερευνητής.

Παράλληλα, δήμοι και περιφέρειες καλούνται να παρατείνουν τα προγράμματα καταπολέμησης, που παραδοσιακά σταματούσαν τον Οκτώβριο.

Επιπλέον, όπως υπογραμμίζει ο δρ Μιχαηλάκης, η παρουσία των κουνουπιών δεν σχετίζεται αποκλειστικά με τις κλιματολογικές συνθήκες αλλά και με πολλές κοινωνικοοικονομικές παραμέτρους. «Περιοχές που διαθέτουν κακές υποδομές, δηλαδή φρεάτια που συγκρατούν νερό, περιοχές με πολλά σκουπίδια που μπορούν να κρατήσουν επίσης νερό, ευνοούν την ανάπτυξη μεγάλων πληθυσμών κουνουπιών. Συνεπώς μπορούμε να πούμε πως υπάρχουν περιοχές με χαμηλό βιοτικό επίπεδο, όπου εκεί μπορεί να παρατηρηθούν κατά καιρούς αυξημένοι πληθυσμοί. Και από την άλλη υπάρχουν περιοχές που από μόνες τους διαθέτουν τις κατάλληλες προϋποθέσεις για τη δημιουργία πληθυσμών, όπως ο Μαραθώνας ή ο Σχινιάς, με μεγάλες εκτάσεις νερού».

Στην περίπτωση αυτών των μεγάλων εκτάσεων, όπως τονίζει ο δρ Μιχαηλάκης, το πρόβλημα δεν προκαλείται ούτε από το κοινό κουνούπι, ούτε από το Ασιατικό, αλλά από ένα εντελώς διαφορετικό είδος. Πρόκειται για τα ανωφελή (Anopheles) κουνούπια, δηλαδή αυτόχθονα είδη στην Ελλάδα που μεταδίδουν την ελονοσία (βραδινή δραστηριότητα). Αν και εξαλείφθηκε ως αυτόχθονος νόσος από τη χώρα από τη δεκαετία του 1970, ωστόσο εμφανίζονται εισαγόμενα κρούσματα σε ταξιδιώτες. Γι’ αυτά, όπως εξηγεί ο δρ Μιχαηλάκης, η περιφέρεια Αττικής εφαρμόζει ειδικό πρόγραμμα που αφορά μόνο αυτά τα είδη κουνουπιών και με κατ’ εξαίρεση ειδικές εφαρμογές από αέρος προκειμένου να διατηρείται ο πληθυσμός των ανωφελών σχεδόν μηδενικός και να αποτραπεί η μετάδοση της ελονοσίας.

Παράλληλα, ο δρ Μιχαηλάκης αναφέρεται και σε ένα ακόμη είδος κουνουπιού που έχει εμφανιστεί σε γειτονικές χώρες, το Aedes aegypti (γνωστό και ως κουνούπι του κίτρινου πυρετού, που έχει ημερήσια δραστηριότητα). Αν και σήμερα δεν έχει εντοπιστεί στην Ελλάδα, όπως εξηγεί αποτελεί ένα είδος των τροπικών περιοχών που θα μπορούσε δυνητικά να εγκατασταθεί σε θερμά κλίματα. Το συγκεκριμένο είδος ήδη συναντάται στην Κύπρο, στα σύνορα Τουρκίας με Γεωργία και στην Αίγυπτο.

Γι’ αυτόν τον λόγο, έχει εκδοθεί ΦΕΚ ώστε να ληφθούν προληπτικά μέτρα που επικεντρώνονται σε αεροσκάφη που προέρχονται από χώρες ή περιοχές υψηλού κινδύνου. Το κείμενο αφορά όλα τα πτητικά μέσα (επιβατικά, εμπορευματικά, πολιτικά και στρατιωτικά) που αναχωρούν ή κάνουν ενδιάμεση στάση σε τέτοιες περιοχές, βασιζόμενοι σε ενημερωμένη λίστα του Υπουργείου Υγείας.

Ειδικότερα, ορίζονται διαδικασίες, όπως ο υπολειμματικός ψεκασμός (residual spraying) σε εσωτερικές επιφάνειες του αεροσκάφους ή η χρήση αερολυμάτων (aerosol sprays).

«Ζητάμε από κάθε αεροσκάφος που έρχεται από χώρα όπου υπάρχει επίσημα καταγεγραμμένο ότι είναι εγκατεστημένο το συγκεκριμένο κουνούπι, να γίνονται οι απαραίτητες εφαρμογές βιοκτόνων πριν προσγειωθεί στη χώρα μας. Και το ΦΕΚ είναι πολύ αυστηρό. Δηλαδή, σε περίπτωση που δεν έχει πραγματοποιηθεί, δεν επιτρέπεται η αποβίβαση των επιβατών. Περάσαμε σε άλλο στάδιο της πρόληψης και δεν θέλουμε να έρθουν νέα είδη. Ειδικά το Aedes aegypti που αποτελεί τον κύριο διαβιβαστή του Δαγκείου πυρετού», σημειώνει ο δρ Μιχαηλάκης.

Για τον ερευνητή/εντομολόγο του Μπενάκειου Φυτοπαθολογικού Ινστιτούτου, η αντιμετώπιση της νέας πραγματικότητας προϋποθέτει συνεργασία σε όλα τα επίπεδα. «Το κράτος, η αυτοδιοίκηση και ο πολίτης αποτελούν μια αλυσίδα. Αν ένας κρίκος δεν λειτουργήσει, το αποτέλεσμα χάνεται».

Όπως υπογραμμίζει, οι δήμοι και οι περιφέρειες θα χρειαστεί να επιμηκύνουν τις περιόδους όπου λαμβάνουν μέτρα για την καταπολέμηση των κουνουπιών.

«Επιχειρησιακά πρέπει να προσαρμοστούμε κι εμείς γρήγορα, όπως προσαρμόστηκαν τα έντομα. Αυτό που “φωνάζουμε” και δυστυχώς δεν έχει ακόμη υλοποιηθεί πλήρως είναι πως όλο αυτό μας αναγκάζει να ενημερώσουμε τον πολίτη και να τον εκπαιδεύσουμε, πόρτα-πόρτα. Οι δήμοι θα πρέπει να μπουν στα σπίτια να βοηθήσουν τους πολίτες, καθώς τα κουνούπια δεν γνωρίζουν σύνορα και ιδιοκτησίες. Μπορεί να εφαρμόσει ο δήμος το καλύτερο πρόγραμμα στα φρεάτιά του και στα ρέματα, όμως κάποιοι πολίτες συγκεντρώνοντας σκουπίδια ή κρατώντας λίγα νερά μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία συνθηκών αναπαραγωγής τους.

Άρα χρειάζεται μια καλύτερη και ταυτόχρονη προσέγγιση του θέματος. Αν κάποιος από αυτή την αλυσίδα, πολίτης, περιφέρειες, δήμοι, δεν εκτελέσει σωστά το καθήκον του, δεν θα αποτυπωθεί το έργο του επόμενου. Στην Ελλάδα αυτό είναι το δύσκολο, καθώς δεν έχουμε μάθει να συνεργαζόμαστε σε κανένα επίπεδο, δυστυχώς. Όταν βλέπουμε χώρες που ήταν αφιλόξενες για έντομα να καταγράφουν ξαφνικά νέες αποικίες κουνουπιών, φανταστείτε τι μπορεί να συμβεί στη Μεσόγειο…», καταλήγει ο δρ Μιχαηλάκης.