Μέσα από την παρουσίαση συγκλονιστικών φωτογραφιών της Συλλογής Χόιερ—ανάμεσά τους και τρεις από τις δραματικότερες στιγμές της εκτέλεσης των 200 Ελλήνων στην Καισαριανή από τα ναζιστικά στρατεύματα κατοχής την Πρωτομαγιά του 1944, για τις οποίες, από σεβασμό στη μνήμη των θυμάτων, ζητήθηκε να μην αποτυπωθούν από τους φωτορεπόρτερς—και με την ταυτόχρονη αναγγελία ίδρυσης Εθνικού Φωτογραφικού Αρχείου, πραγματοποιήθηκε σήμερα συνέντευξη Τύπου στο αμφιθέατρο του ΥΠΠΟ, αφιερωμένη στην παρουσίαση της Συλλογής Χόιερ.
Στη συνέντευξη, παρουσία της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη, συμμετείχαν η Μαρία Μερτζάνη, προϊσταμένη της Διεύθυνσης Συντήρησης Αρχαίων και Νεωτέρων Μνημείων του ΥΠΠΟ, η Σταυρούλα-Βίλλυ Φωτοπούλου, προϊσταμένη της Διεύθυνσης Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του ΥΠΠΟ, ο Σωκράτης Μαυρομμάτης, φωτογράφος, επί χρόνια στέλεχος και νυν εξωτερικός συνεργάτης του ΥΠΠΟ, καθώς και ο Valentin Schneider (Βαλεντίν Σνάιντερ), ιστορικός και ερευνητής στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (ΕΙΕ). Οι τέσσερις εμπειρογνώμονες είχαν μεταβεί δύο φορές στο Βέλγιο (την πρώτη μαζί με την Ανέτα Τσούκα, συντηρήτρια χαρτιού και φωτογραφίας του ΥΠΠΟ), συναντώντας τον Tim de Craene, συλλέκτη-έμπορο, ώστε να αποτιμήσουν την αυθεντικότητα, τη νομιμότητα προέλευσης, τη σημασία και την αξία της συλλογής, η οποία τελικά αποκτήθηκε αντί 100.000 ευρώ με πόρους του ΥΠΠΟ.
Η συνέντευξη άνοιξε με ιστορική αναδρομή από την υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, ξεκινώντας από τον αρχικό εντοπισμό των φωτογραφιών της συλλογής Χόιερ—όπως έχει επικρατήσει να ονομάζεται το σύνολο των 262 φωτογραφιών, 16 εγγράφων και 4 παλαιών χαρτονομισμάτων που είχε αναρτήσει προς πώληση ο Βέλγος συλλέκτης σε διαδικτυακό τόπο δημοπρασιών—από τις οποίες προέρχονται οι εικόνες των εκτελεσμένων της Καισαριανής, και φτάνοντας έως την ολοκλήρωση της μεταβίβασης της κυριότητας στο ΥΠΠΟ και στο ελληνικό Δημόσιο, ενώ παράλληλα ανακοινώθηκε η δημιουργία ενός Εθνικού Φωτογραφικού Αρχείου.
Εθνικό Φωτογραφικό Αρχείο
«Με νομοθετική ρύθμιση θα προσθέσουμε διάταξη στον νόμο 4858/2021, δηλαδή τον αρχαιολογικό νόμο, και το Υπουργείο Πολιτισμού θα συγκροτήσει Εθνικό Φωτογραφικό Αρχείο. Το Εθνικό Φωτογραφικό Αρχείο θα αποτελέσει διακριτό σύνολο ενταγμένο στο Εθνικό Αρχείο Μνημείων και θα διασυνδέεται με τις υπόλοιπες βάσεις δεδομένων της Διεύθυνσης Διαχείρισης Εθνικού Αρχείου Μνημείων», τόνισε η Λ. Μενδώνη, προσθέτοντας ότι πέρα από τις κρίσιμης σημασίας φωτογραφίες της Καισαριανής και της συλλογής Χόιερ, «υπήρχαν πολλοί λόγοι για να θεσμοθετήσουμε ένα Εθνικό Φωτογραφικό Αρχείο. Έχουμε, για παράδειγμα, τις εξαιρετικά σημαντικές συλλογές φωτογραφιών από το Τατόι, τις φωτογραφίες Ελλήνων προσφύγων—αρχεία που απασχόλησαν ήδη το ΥΠΠΟ και θα στεγαστούν στο Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού στη Θεσσαλονίκη—τις φωτογραφίες από το ιστορικό αρχείο της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας. Το υλικό που διαθέτει το ΥΠΠΟ είναι πολύ μεγάλο και, αν προστεθούν και οι εποπτευόμενοι φορείς, δικαιολογούν τη δημιουργία αυτού του διακριτού, εντός του Εθνικού Αρχείου Μνημείων, Εθνικού Φωτογραφικού Αρχείου».
Η υπουργός Πολιτισμού στάθηκε ακόμη στην ταχύτατη αντίδραση όλων των υπηρεσιών του ΥΠΠΟ, που «με εξαιρετική ταχύτητα ολοκλήρωσαν ένα ιδιαίτερα απαιτητικό εγχείρημα, το οποίο περιλάμβανε τεκμηρίωση αυθεντικότητας, χαρακτηρισμό ως μνημείου, διασφάλιση νομιμότητας προέλευσης και διαπραγμάτευση για την πλήρη μεταβίβαση στο ελληνικό Δημόσιο… Η περίπτωση αυτή, το ότι δηλαδή μέσα σε 13 ημέρες ολοκληρώθηκε ολόκληρη η διαδικασία, μπορεί να διδάσκεται στα πανεπιστημιακά τμήματα διοίκησης ως παράδειγμα πολύ καλής πρακτικής για το πώς, όταν χρειάζεται και οι συνθήκες το επιτάσσουν, το Δημόσιο μπορεί, συντεταγμένο, να επιτυγχάνει ιδιαίτερα γρήγορα και αποτελεσματικά αποτελέσματα», υπογράμμισε η κ. Μενδώνη, ευχαριστώντας όλα τα στελέχη και τους εξωτερικούς συνεργάτες για την πλήρη ανταπόκρισή τους.
Τα επόμενα βήματα
Αναφορικά με τη συλλογή Χόιερ—«ένα φωτογραφικό σύνολο που αποτελεί σπάνια και συνεκτική πηγή για την ιστορία της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο», του οποίου «ο ιδιαίτερα σημαντικός πυρήνας είναι οι 13 φωτογραφίες που αφορούν στην εκτέλεση των 200 πατριωτών στην Καισαριανή στις 1 Μαΐου 1944»—η Λ. Μενδώνη παρουσίασε το χρονοδιάγραμμα:
«Το Υπουργείο Πολιτισμού, έχοντας πλέον χαρακτηρίσει τις φωτογραφίες ως μνημεία—άρα ως υλικό μνημειακό κατάλοιπο προστατευόμενο από τον νόμο 4858/2021—ήδη εφαρμόζει τη διαδικασία που προβλέπεται για τα μνημεία: προστασία, συντήρηση, διαφύλαξη, επιστημονική τεκμηρίωση και, τελικά, δημόσια ανάδειξη, ώστε να τεθούν στη διάθεση του δημόσιου λόγου και της εκπαίδευσης, όπως κάθε τεκμήριο της ιστορικής και πολιτιστικής κληρονομιάς μας. Σε όλη τη διάρκεια της μελέτης επιμένω—και το έχω ζητήσει—η τεκμηρίωση να είναι αυστηρά επιστημονική και να λειτουργεί ως ιστορική μαρτυρία. Οι φωτογραφίες είναι μνημεία της νεότερης ιστορίας μας και έτσι θα τις αντιμετωπίσουμε. Απαιτείται μελέτη και ειδικοί που θα εμβαθύνουν στην εποχή», τόνισε η υπουργός.
Όπως ανακοινώθηκε, το πρώτο βήμα για τη Συλλογή, αφού ολοκληρωθεί η φροντίδα από τη Διεύθυνση Συντήρησης, είναι η ψηφιοποίηση όλου του υλικού. «Ψηφιακά αντίγραφα, υπό συγκεκριμένους όρους και προϋποθέσεις, θα διατίθενται από το Υπουργείο Πολιτισμού σε επιλεγμένους αποδέκτες. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι η ιστορική ταυτοποίηση θεμάτων, τόπων, προσώπων, χρονολογήσεων και η ένταξη της συλλογής στο ιστορικό πλαίσιο. Προφανώς, ειδική θα είναι η μεταχείριση των φωτογραφιών της εκτέλεσης», υπογράμμισε η κ. Μενδώνη, σημειώνοντας ότι το ερευνητικό έργο έχει αναλάβει το ΕΙΕ, στο πλαίσιο Προγραμματικής Σύμβασης Πολιτιστικής Ανάπτυξης με το Υπουργείο Πολιτισμού, υπό την επιστημονική ευθύνη του κ. Σνάιντερ και των συνεργατών του στο ΕΙΕ.
«Η συλλογή βρίσκεται σε πολύ καλή κατάσταση. Παρόλα αυτά, ξεπερνά τα 80 χρόνια, οπότε θα της παρασχεθεί ειδική φροντίδα. Προτεραιότητά μας τώρα είναι η συντήρηση, η ψηφιοποίηση και η διαχείριση για την προστασία της στο μέλλον», δήλωσε η Μ. Μερτζάνη, προϊσταμένη της Διεύθυνσης Συντήρησης Αρχαίων και Νεωτέρων Μνημείων του ΥΠΠΟ.
Η σημασία της Συλλογής
«Από την πρώτη στιγμή ήμασταν βέβαιοι για την αξία, τη σημασία και την αυθεντικότητα του συνόλου των φωτογραφιών και, χάρη στην αποφασιστικότητα της πολιτικής ηγεσίας, καταφέραμε μέσα σε 13 ημέρες να ολοκληρώσουμε μια πολύπλοκη διαδικασία. Η βεβαιότητά μας προήλθε από την ιστορική μας εμπειρία: γνωρίζουμε καλά τα σύνολα φωτογραφιών φαντάρων του Τρίτου Ράιχ, της Βέρμαχτ και των SS της ναζιστικής Γερμανίας που κυκλοφορούν ευρέως. Υπολογίζεται ότι στρατιώτες της Βέρμαχτ έχουν τραβήξει πάνω από 40 εκατομμύρια φωτογραφίες και ότι οι μονάδες προπαγάνδας του Γκαίμπελς έχουν δημιουργήσει άνω των 2 εκατομμυρίων εικόνων», παρατήρησε η Σ.-Β. Φωτοπούλου, προϊσταμένη της Διεύθυνσης Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του ΥΠΠΟ, εστιάζοντας στη σπουδαιότητα της συλλογής.
«Έχει σημασία να μελετήσουμε πώς διαμορφώνονται οι άνθρωποι μέσα στον πόλεμο. Οι φωτογραφίες που τράβηξε ο συγκεκριμένος λοχίας και οι υπόλοιποι αποτελούν μελέτη πάνω στη διαμόρφωση ανθρώπων μέσα στη βία. Είναι επίσης μελέτη για τη δύναμη της προπαγάνδας. Ο Γκαίμπελς έστησε ένα τεράστιο προπαγανδιστικό μηχανισμό, όχι μόνο με επαγγελματίες φωτογράφους των Μονάδων Προπαγάνδας, αλλά και ενθαρρύνοντας κάθε φαντάρο και τις οικογένειές του να φωτογραφίζουν. Γιατί; Για να επιστρέφουν οι εικόνες και να οικοδομούν την εικόνα των επιτυχιών της Βέρμαχτ στα σπίτια, ώστε, όταν η Γερμανία θα νικούσε, να υπάρχει ένα τεράστιο άλμπουμ μνήμης του Μεγάλου Πολέμου. Ευτυχώς, τίποτα τέτοιο δεν υλοποιήθηκε», σημείωσε η ίδια.
«Αυτό που διακρίνω στον “φωτογράφο”—σε εισαγωγικά, διότι πρόκειται για εντελώς ανεκπαίδευτο άτομο, χωρίς σχεδόν καμία εντολή τεκμηρίωσης—είναι ότι απλώς δημιούργησε ένα προσωπικό άλμπουμ. Χρησιμοποίησε πολύ καλή μηχανή και εξαιρετικό χαρτί της εποχής—από το οποίο καταλάβαμε την αυθεντικότητα με την πρώτη ματιά. Παρόλα αυτά, οι φωτογραφίες του είναι κακές τεχνικά· δεν έχει εντολή τεκμηρίωσης, αλλά να συνθέσει ένα άλμπουμ που απλώς παρουσιάζει δραστηριότητες του Τρίτου Ράιχ. Τραβάει τις εικόνες αποστασιοποιημένα—στο ίδιο λεύκωμα βάζει δίπλα στις εκτελέσεις άλλους να κάνουν μπάνιο στα Βοτσαλάκια στον Πειραιά! Η ματιά του είναι πλήρως αποστασιοποιημένη και ανεκπαίδευτη. Ωστόσο, αυτό ακριβώς προσδίδει ιδιαίτερη αξία στις φωτογραφίες, αποδεικνύοντας ότι δεν τραβήχτηκαν κατ’ εντολήν, αλλά αντανακλούν το πνεύμα που επικρατούσε στα στρατεύματα κατοχής», τόνισε ο φωτογράφος Σ. Μαυρομμάτης.
«Οι φωτογραφίες έχουν υβριδικό χαρακτήρα: από τη μία είναι ιδιωτικές, αποτυπώνουν την καθημερινότητα του στρατού, από την άλλη δείχνουν να υπάρχει μια—ίσως χαμηλού επιπέδου—εντολή, στο πλαίσιο της μονάδας, να τεκμηριώνεται η καθημερινή ζωή για μεταπολεμική ανταλλαγή. Αυτό προκύπτει από φωτογραφίες όπου εμφανίζεται ο ίδιος ο φωτογράφος με τη μηχανή του—κάτι που σημαίνει ότι υπήρχε σύστημα ανταλλαγής εικόνων εντός της μονάδας», δήλωσε μεταξύ άλλων ο κ. Σνάιντερ, ιστορικός και ερευνητής στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, ο οποίος παρουσίασε ενδεικτικές φωτογραφίες της συλλογής Χόιερ, μεταξύ των οποίων και οι 13 από την Καισαριανή, τρεις εκ των οποίων είναι οι πιο δραματικές, απεικονίζοντας τη στιγμή και τα λίγα λεπτά μετά την εκτέλεση.
