Δύο από τους τρεις Έλληνες πολίτες συνδέουν ασυναίσθητα τον άνδρα με την καριέρα και τη γυναίκα με την οικογένεια, κατά τα ευρήματα έρευνας του ΚΜΟΠ-Κέντρου Κοινωνικής Δράσης και Καινοτομίας για τα μη συνειδητά έμφυλα στερεότυπα.

Στην έρευνα έλαβαν μέρος 1.145 άτομα από ολόκληρη την Ελλάδα, ηλικίας 18-70 ετών· το 55% ήταν γυναίκες και υπήρχε ευρεία ποικιλία εκπαιδευτικών και επαγγελματικών υποβάθρων. Σύμφωνα με τις απαντήσεις, ποσοστό 67% όσων συμμετείχαν συνδέει αυτόματα τον άνδρα με την καριέρα και τη γυναίκα με την οικογένεια.

Ο εγκέφαλός μας λειτουργεί με «συντομεύσεις» για να διαχειριστεί τον όγκο πληροφοριών που δέχεται καθημερινά. Πολλές φορές, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, συσχετίζουμε έννοιες με βάση κοινωνικά ερεθίσματα, στερεότυπα και εικόνες που έχουμε εσωτερικεύσει από το περιβάλλον. Το τεστ που χρησιμοποιήθηκε παρέχει ένα πλαίσιο για να παρατηρήσουμε και να εντοπίσουμε αυτές τις αυτόματες συνδέσεις.

Ιδιαίτερα αξιοσημείωτο ήταν το εύρημα ότι το 42% όσων δήλωσαν ότι δεν συνδέουν το φύλο με την καριέρα ή την οικογένεια, εμφάνισαν στο τεστ μη συνειδητά παραδοσιακά στερεότυπα.

«Το εύρημα αναδεικνύει το χάσμα που μπορεί να υφίσταται μεταξύ συνειδητών δηλώσεων και αυτόματων συσχετίσεων. Οι κοινωνικές αντιλήψεις αλλάζουν, αλλά ορισμένες βαθύτερες μη συνειδητές συνδέσεις παραμένουν ενεργές. Δεν πρόκειται για αντίφαση ή υποκρισία, αλλά για τη συνύπαρξη δύο επιπέδων επεξεργασίας: του συνειδητού και του αυτόματου», σημειώνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Δρ Γιάννης Παππάς, επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας του ΚΜΟΠ.

Η στατιστική ανάλυση εξέτασε τη σημασία του φύλου, της ηλικίας, της εκπαίδευσης και των δηλωμένων απόψεων των συμμετεχόντων, όμως το σύνολο αυτών των παραγόντων εξήγησε μόλις το 2,5% της διακύμανσης στα μη συνειδητά στερεότυπα. Το υπόλοιπο 97,5% οφείλεται σε παράγοντες εκτός των ατομικών χαρακτηριστικών, πιθανόν σε κοινωνικά και πολιτισμικά ερεθίσματα. Έτσι, οι μη συνειδητές προκαταλήψεις εμφανίζονται τόσο στους άνδρες όσο και στις γυναίκες, σε όλες τις ηλικίες, εκπαιδευτικά επίπεδα και περιοχές της χώρας.

Πώς χαρτογραφείται, λοιπόν, το προφίλ όσων έχουν τέτοιες μη συνειδητές προκαταλήψεις; «Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα είναι ότι οι μη συνειδητές προκαταλήψεις διαχέονται οριζόντια στην κοινωνία. Φύλο, ηλικία, μόρφωση και τόπος διαμονής εξηγούν περίπου 2-3% της διακύμανσης στο τεστ. Αυτό αποκαλύπτει ότι τα μη συνειδητά στερεότυπα δεν είναι χαρακτηριστικό μιας μερίδας του πληθυσμού, αλλά αντανακλούν ευρύτερα κοινωνικά και πολιτισμικά πρότυπα. Παρατηρείται σημαντική επικάλυψη μεταξύ διαφορετικών δημογραφικών ομάδων», τονίζει ο κ. Παππάς.

Στην ίδια έρευνα διαπιστώθηκε ότι οι γυναίκες συμμετέχουσες δηλώνουν κατά πολύ υψηλότερη προσήλωση στην επαγγελματική τους εξέλιξη συγκριτικά με τους άνδρες: το 76% των γυναικών χαρακτηρίζει την καριέρα «πολύ» ή «πάρα πολύ» σημαντική, έναντι 56% των ανδρών. Το εύρημα αυτό ενισχύει την εικόνα του χάσματος μεταξύ προσωπικών φιλοδοξιών και κοινωνικών στερεοτύπων που συνεχίζουν να λειτουργούν σε μη συνειδητό επίπεδο.

Η έρευνα υλοποιήθηκε με τη μέθοδο Τεστ Μη Συνειδητών Συσχετίσεων (IAT), που αναπτύχθηκε το 1998 από ερευνητές/-τριες του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ. Η μέθοδος καταγράφει αυτόματες αντιδράσεις όταν οι συμμετέχοντες καλούνται να απαντήσουν σε ελάχιστα δευτερόλεπτα. Με αυτόν τον τρόπο αποτυπώνονται τα αυτόματα αντανακλαστικά των πολιτών, ανεξάρτητα από τις δηλωμένες απόψεις τους.

«Η μέθοδος δεν αποκαλύπτει “κρυφές πεποιθήσεις” ούτε προθέσεις. Καταγράφει τη σχετική ευκολία με την οποία ο εγκέφαλος συνδέει έννοιες, μέσω διαφορών στους χρόνους αντίδρασης. Όταν μια συσχέτιση είναι πιο οικεία, οι απαντήσεις είναι σταθερά ταχύτερες», εξηγεί ο κ. Παππάς. Το εργαλείο «δεν προβλέπει συμπεριφορές σε ατομικό επίπεδο, αλλά είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για την ανίχνευση και κατανόηση κοινωνικών τάσεων και προτύπων σε επίπεδο ομάδων και πληθυσμών».

Το ΚΜΟΠ εργάζεται διαχρονικά σε ζητήματα ισότητας, έμφυλων διακρίσεων, κοινωνικών ρόλων και εκπαίδευσης, μέσω ευρωπαϊκών και εθνικών προγραμμάτων. Ο κ. Παππάς υπογραμμίζει ότι «σύμφωνα με την εμπειρία μας και τη διεθνή βιβλιογραφία, συχνά εντοπίζεται χάσμα ανάμεσα στις ρητά διατυπωμένες θέσεις υπέρ της ισότητας και στα κοινωνικά πρότυπα που εξακολουθούν να επηρεάζουν αποφάσεις και πρακτικές. Το χάσμα αυτό δεν σημαίνει κακή πρόθεση, αλλά τη λειτουργία βαθύτερων αυτόματων γνωστικών μηχανισμών που έχουν διαμορφωθεί κοινωνικά εδώ και χρόνια».

Η συμμετοχή στην έρευνα παραμένει ανοιχτή και τα δεδομένα συνεχίζουν να συγκεντρώνονται από το ΚΜΟΠ, στο πλαίσιο της ευρύτερης προσπάθειας χαρτογράφησης των εν λόγω μοτίβων στην ελληνική κοινωνία.

Το τεστ είναι διαθέσιμο στο λινκ https://iat.kmop.org/career-family