Σημαντικές πολλαπλές επιπτώσεις τόσο στους πολίτες όσο και στην ελληνική οικονομία ενέχει η απόφαση του Αρείου Πάγου για τον «νόμο Κατσέλη», η οποία έκρινε πως ο τόκος στις ρυθμίσεις του νόμου υπολογίζεται επί της μηνιαίας δόσης και όχι επί του συνόλου του κεφαλαίου.

Εν αναμονή της αποσαφήνισης της απόφασης (όταν θα καθαρογραφθεί), παράγοντες του υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, αλλά και της Τραπέζης της Ελλάδος, ήδη προετοιμάζουν τη «γραμμή άμυνας».

Όπως τονίζουν, πέραν των συνεπειών για τις τράπεζες και του ενισχυμένου κινδύνου για το πρόγραμμα «Ηρακλής» – με εκτιμώμενη μείωση ανακτήσεων που δύναται να προκαλέσει χρηματοδοτικό κενό έως και 1 δισ. ευρώ, ενδεχομένως και ενεργοποίηση κρατικών εγγυήσεων – οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στο χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Απλώνονται, σύμφωνα με την ΤτΕ, άμεσα και στους ίδιους τους απλούς δανειολήπτες, καθώς η επιδείνωση των ταμειακών ροών των τιτλοποιήσεων αυξάνει την αβεβαιότητα για τις ρυθμίσεις και τη βιωσιμότητα των λύσεων που τους αφορούν, ενισχύοντας το οικονομικό και κοινωνικό φορτίο που σηκώνουν χιλιάδες νοικοκυριά.

Ταυτόχρονα, προσθέτουν, η μεταβολή βασικών χρηματοοικονομικών παραμέτρων εκ των υστέρων υπονομεύει την ασφάλεια δικαίου και πλήττει την ουσία της κανονικότητας που είχε αποκατασταθεί τα τελευταία χρόνια, καλλιεργώντας την αίσθηση ότι το θεσμικό και οικονομικό πλαίσιο δύναται να αλλάζει απρόβλεπτα, με αρνητικές επιπτώσεις στην εμπιστοσύνη, τις επενδύσεις και τη σταθερότητα της οικονομίας.

1. Μείωση νέας στεγαστικής πίστης: Η απόφαση, μέσω της ελάφρυνσης δανείων υψηλού ρίσκου, ενδέχεται να οδηγήσει τις τράπεζες σε πιο «προσεκτική στάση» ως προς τη χορήγηση νέων στεγαστικών δανείων. Υπό αυτό το πρίσμα, αναμένεται να δοθεί προτεραιότητα σε δανειολήπτες με σταθερά εισοδήματα και υψηλότερη πιστοληπτική ικανότητα, δηλαδή σε περιπτώσεις όπου η αποπληρωμή του δανείου φαίνεται πιο διασφαλισμένη.

Η τάση αυτή ενδέχεται να περιορίσει τη συνολική ροή νέας στεγαστικής πίστης, κυρίως προς νοικοκυριά με χαμηλότερα ή λιγότερο σταθερά εισοδήματα, επηρεάζοντας μεσοπρόθεσμα τη ζήτηση για κατοικίες και τη δυναμική της στεγαστικής αγοράς.

Παράλληλα, οι τραπεζίτες εκφράζουν έντονους φόβους και για αύξηση των επιτοκίων δανεισμού, προκειμένου να καλυφθεί το όποιο επιπλέον κόστος προκύπτει.

2. Ανησυχία για αύξηση πλειστηριασμών: Για την κάλυψη του χρηματοδοτικού κενού που δημιουργείται στις τιτλοποιήσεις, μπορεί να απαιτηθεί εντατικοποίηση πλειστηριασμών και ρευστοποιήσεων περιουσιακών στοιχείων, γεγονός που καθιστά τη διαχείριση των εν λόγω δανείων πιο πιεστική, τόσο οικονομικά όσο και κοινωνικά.

3. Επενδυτικοί κίνδυνοι: Η αλλαγή βασικών χρηματοοικονομικών παραμέτρων μέσω δικαστικής απόφασης, ειδικά εάν εφαρμοστεί αναδρομικά, γεννά σημαντική ανασφάλεια δικαίου, τονίζουν οικονομικοί παράγοντες.

Οι επενδυτές, υπογραμμίζουν οι ίδιοι, ενδέχεται να αντιληφθούν πως οι κανόνες μπορούν να αλλάζουν απρόβλεπτα, γεγονός που αυξάνει το επενδυτικό ρίσκο σε τιτλοποιήσεις και χαρτοφυλάκια μη εξυπηρετούμενων δανείων.

Η εξέλιξη αυτή, προσθέτουν από το υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, μπορεί να δυσχεράνει την προσέλκυση επενδύσεων, να επηρεάσει το κόστος χρηματοδότησης και να περιορίσει την πρόσβαση τραπεζών, επιχειρήσεων και Δημοσίου στις αγορές κεφαλαίου.

Ήδη, ο οίκος αξιολόγησης Moody’s εκτίμησε ότι, παρά το γεγονός πως οι ελληνικές τράπεζες διαθέτουν σήμερα ενισχυμένα κεφαλαιακά και κερδοφοριακά μεγέθη, η συγκεκριμένη δικαστική απόφαση εισάγει πρόσθετη νομική αβεβαιότητα και δημιουργεί ουσιαστικές μεσοπρόθεσμες προκλήσεις, τόσο για την ποιότητα ενεργητικού όσο και για τη δομή και τη βιωσιμότητα μελλοντικών τιτλοποιήσεων.

4. Επίδραση στην κουλτούρα πληρωμών: Η απόφαση, αν και αφορά αποκλειστικά δανειολήπτες του «νόμου Κατσέλη», ενδέχεται να γεννήσει προσδοκίες αναλόγου μεταχείρισης και σε άλλες κατηγορίες οφειλετών. Η εξέλιξη αυτή εγκυμονεί τον κίνδυνο αποδυνάμωσης της κουλτούρας πληρωμών και επαναφοράς κινήτρων στρατηγικής αθέτησης, σε μια περίοδο κατά την οποία έχει επιτευχθεί ουσιαστική εξυγίανση των τραπεζικών χαρτοφυλακίων, μείωση των μη εξυπηρετούμενων δανείων και συνολική αναβάθμιση της πιστοληπτικής εικόνας και της αξιοπιστίας της ελληνικής οικονομίας.

5. Διεθνής πρωτοτυπία στον εκτοκισμό στεγαστικών δανείων: Σημειώνεται πως η εν λόγω απόφαση του Αρείου Πάγου, που καθιερώνει εκτοκισμό των στεγαστικών δανείων του «νόμου Κατσέλη» επί της μηνιαίας δόσης και όχι επί του συνολικού ανεξόφλητου κεφαλαίου, αποκλίνει από τη συνήθη διεθνή τραπεζική πρακτική. Δεν έχει καταγραφεί ανάλογη δικαστική απόφαση σε άλλη χώρα που να καθιερώνει ως γενικό κανόνα τον εκτοκισμό επί της μηνιαίας δόσης αντί του υπολοίπου της οφειλής.

Εν αναμονή της τελικής διατύπωσης της απόφασης, κρίσιμο ζήτημα αποτελεί η περίμετρος εφαρμογής της. Συγκεκριμένα, πρέπει να διευκρινιστεί:

• Εάν η απόφαση θα εφαρμοστεί μόνο για το μέλλον ή και αναδρομικά,
• Ποιες κατηγορίες δανείων και ποιο στάδιο ρυθμίσεων καταλαμβάνει,
• Κατά πόσο επηρεάζει ήδη εκτελούμενες δικαστικές ρυθμίσεις ή μόνο εκκρεμείς υποθέσεις.

Η οριοθέτηση αυτή είναι καθοριστική, καθώς θα καθορίσει το πραγματικό εύρος των οικονομικών και χρηματοπιστωτικών επιπτώσεων και τις ανάλογες κινήσεις του υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών.

Υπενθυμίζεται ότι η προστασία της πρώτης κατοικίας θεσπίστηκε το 2010 με τον ν. 3869/2010 («νόμος Κατσέλη»), στην αρχή της κρίσης, με αρχική ημερομηνία λήξης την 31/12/2018. Η προστασία τερματίστηκε οριστικά τον Φεβρουάριο 2019.

Ο νόμος, όπως εφαρμόστηκε, εμφάνιζε, σύμφωνα με τραπεζικούς παράγοντες, ουσιαστικές αδυναμίες:

• Δεν προέβλεπε άρση τραπεζικού και φορολογικού απορρήτου, με αποτέλεσμα να δυσχεραίνεται η αντικειμενική αξιολόγηση για το ποιος δικαιούται προστασίας.
• Παρείχε αναστολή καταδιωκτικών μέτρων από την κατάθεση της αίτησης έως την εκδίκαση, η οποία σε πολλές περιπτώσεις ξεπερνούσε τη δεκαετία λόγω καθυστερήσεων.
• Κατά το διάστημα αυτό, οι οφειλέτες κατέβαλαν πολύ χαμηλές προσωρινές δόσεις, καταβάλλοντας περιορισμένο τμήμα της συνολικής οφειλής.

Το περίπου 43% των αιτήσεων απορρίφθηκαν από τα δικαστήρια, κυρίως με κριτήριο τη «δολιότητα», δηλαδή ότι κατά τη λήψη του δανείου δεν υπήρχε πραγματική δυνατότητα αποπληρωμής.

• Προβλεπόταν διάσωση της πρώτης κατοικίας με αποπληρωμή έως το 80% της αντικειμενικής αξίας, σε 20–35 έτη με έντοκες δόσεις.
• Σε περίπτωση ύπαρξης δευτερεύουσας κατοικίας, προβλεπόταν εκποίηση, η οποία σε πολλές περιπτώσεις δεν υλοποιήθηκε στην πράξη για πρακτικούς λόγους.
• Περίπου 195.000 δανειολήπτες έχουν ενταχθεί στο «νόμο Κατσέλη».
• Τα δάνεια ανέρχονται συνολικά σε περίπου 6,1 δισ. ευρώ.
• Από αυτά, περίπου 5,4 δισ. ευρώ (140.000 δανειολήπτες) βρίσκονται σε τιτλοποιήσεις του προγράμματος «Ηρακλής», ενώ τα υπόλοιπα παραμένουν στους ισολογισμούς των τραπεζών.