Η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ (1926-2026) αποχώρησε από τη ζωή με όλες τις τιμές που της ανήκουν: το επιστημονικό της έργο υμνήθηκε, η συμμετοχή της στην αντίσταση κατά του ναζισμού υπογραμμίστηκε δεόντως, η πανεπιστημιακή της διαδρομή στη γαλλική και στη διεθνή σκηνή της ιστοριογραφίας προβλήθηκε στις πολλαπλές της διαστάσεις, οι άνθρωποι που την είχαν γνωρίσει ή είχαν συνεργαστεί μαζί της μίλησαν με εξαιρετικά εγκώμια για την προσωπικότητά της.
Ποιο υπήρξε, όμως, το στοιχείο εκείνο στο οποίο η Αρβελέρ θεμελίωσε την αναγνώριση, την ταυτότητα και τη φήμη της;
Να διακηρύξουμε ότι αποτέλεσε μία από τις εμβληματικότερες μορφές της σύγχρονης βυζαντινολογίας, με καθολική αποδοχή και καθοριστική επίδραση στη μελέτη της βυζαντινής ιστορίας, και ότι η συνεισφορά της δεν περιορίζεται στον ακαδημαϊκό χώρο, αλλά εκτείνεται στη δημόσια ιστορία και στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ιστορικής συνείδησης, δεν επαρκεί. Ας ανακαλέσουμε πρώτα τα σημαντικότερα βιβλία της: Έρευνες για τη διοίκηση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας τον 9ο και 10ο αιώνα (1960), Το Βυζάντιο και η θάλασσα (1966), Μελέτες για τη διοικητική και κοινωνική διάρθρωση του Βυζαντίου (1971), Βυζάντιο, η χώρα και τα εδάφη (1976), Η πολιτική ιδεολογία της βυζαντινής αυτοκρατορίας (L’ ideologie politique de l’ empire Byzantine, 1976 ― μετάφραση Τ. Δρακοπούλου, Ψυχογιός) και Βυζαντινή γεωγραφία, ιστορική γεωγραφία του μεσογειακού κόσμου. Στη βιβλιογραφία της εντάσσονται, επίσης, Η Σμύρνη ανάμεσα σε δύο τουρκικές κατοχές (1975), Η διασπορά στο Βυζάντιο (1995), The Making of Europe (2000), Γιατί το Βυζάντιο (2010), Σας μιλώ για το Βυζάντιο (2014), Πόσο ελληνικό είναι το Βυζάντιο; Πόσο Βυζαντινοί οι Νεοέλληνες; (2016) και Μικρασία, καρδιά του ελληνισμού (2021). Με συγγράμματα όπως αυτά, η Αρβελέρ αποστασιοποιήθηκε από την παλαιότερη, δυτικοκεντρική αντίληψη που αντιμετώπιζε το Βυζάντιο ως «παρακμασμένο» ή «ανατολίζον» κράτος, για να το αναδείξει ως μια πολυεθνική, συνεκτική και ανθεκτική αυτοκρατορία, με ισχυρή διοικητική δομή και πολιτισμική δυναμική.
Με την οπτική της κατέστησε κεντρική τη συνέχεια του ρωμαϊκού κράτους, τη διοικητική και ιδεολογική συνοχή της αυτοκρατορίας και τη συμβολή της βυζαντινής πολιτικής σκέψης στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ταυτότητας, επηρεάζοντας τη διεθνή βιβλιογραφία και εντάσσοντας το Βυζάντιο στο ευρωπαϊκό ιστορικό αφήγημα. Η μεθοδολογία της Αρβελέρ διακρίνεται για τη διεπιστημονικότητά της, συνδυάζοντας ιστορία, φιλολογία, γεωγραφία και πολιτική θεωρία, κριτική επισκόπηση των πηγών, με έμφαση στη ρητορική και ιδεολογική τους διάσταση και σύνδεση της βυζαντινής ιστορίας με τη σύγχρονη ευρωπαϊκή πραγματικότητα. Διερευνώντας τη βυζαντινή κρατική ιδεολογία, απέδειξε πώς η αυτοκρατορία νομιμοποιούσε την εξουσία και διαχειριζόταν τη διαφορετική της σύνθεση. Μελετώντας την πολιτική ιδεολογία του Βυζαντίου, τη γεωπολιτική του ελληνικού χώρου, τη σχέση Βυζαντίου-Ευρώπης και την ιστορική συνέχεια του ελληνισμού, η Αρβελέρ μετετράπη σε ένα είδος «φάρου» της βυζαντινής ιστοριογραφίας, όχι μόνο για τις επιστημονικές της αναλύσεις, αλλά και για τον τρόπο που ανέδειξε το Βυζάντιο ως αναπόσπαστο τμήμα της σύγχρονης Ευρώπης, μακριά από κάθε περιθωριακό ή «ανατολικό» μόρφωμα.
Με το έργο της και τη διδασκαλία της, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ συνέστησε σχολή σκέψης που μετετράπη σε φυτώριο γενεών ιστορικών. Με τον επιστημονικό, θεσμικό και δημόσιο λόγο της, επαναπροσδιόρισε ριζικά την εικόνα του Βυζαντίου, συνεχίζοντας να επηρεάζει μέχρι σήμερα την έρευνα και τον δημόσιο διάλογο.
