Μετά την εξάρθρωση του πολυδαίδαλου κυκλώματος με τις 380 επιχειρήσεις-“φαντάσματα” που εξαφανίζονταν έχοντας πρώτα δημιουργήσει 43 εκατ. ευρώ οφειλών προς το δημόσιο, η Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων δεν σταματά εκεί. Αντιθέτως, επεκτείνει το εξελιγμένο μοντέλο ανίχνευσης επιχειρηματικών συσχετίσεων —όπως ονομάζεται— που ανέπτυξε για την υπόθεση αυτή, διανοίγοντας μια νέα εποχή ελέγχων για κυκλώματα εταιρειών οι οποίες αλλάζουν υπευθύνους και ΑΦΜ… «σαν τα πουκάμισα».

Στην «καρδιά» του νέου συστήματος «κρύβεται» ένας μαθηματικός αλγόριθμος, ο δείκτης ομοιότητας Jaccard, που υπολογίζει κατά πόσον «μοιάζουν» δύο διαφορετικά σύνολα δεδομένων. Έτσι μπορεί να φέρνει στο φως κινήσεις και μοτίβα αόρατα «με γυμνό μάτι», οδηγώντας τις έρευνες της εφορίας εκεί που παλιότερα δεν έφταναν.

Μια πληγή δεκαετιών φαίνεται να αποκτά λύση, καθώς χτίζεται ένα μόνιμο ψηφιακό «τείχος» απέναντι σε μια μορφή φορολογικής απάτης που όλοι γνώριζαν και συζητούσαν εδώ και χρόνια, αλλά ήταν δυσχερής έως αδύνατη η τεχνοκρατική και συστηματική τεκμηρίωσή της —έως σήμερα τουλάχιστον.

Στον επιχειρηματικό κόσμο, για δεκαετίες λειτουργούσε ως κοινό μυστικό: έστηναν εταιρείες, τις «φόρτωναν» με χρέη, τις «έκαιγαν» και στη συνέχεια άνοιγαν νέες. Το κατάστημα συνέχιζε κανονικά, ο τζίρος έτρεχε, οι συναλλαγές γίνονταν, οι πελάτες δεν καταλάβαιναν τίποτα. Ωστόσο, στο μητρώο της εφορίας το ΑΦΜ είχε αλλάξει, τα χρέη παρέμεναν απλήρωτα, οι υπεύθυνοι εξαφανίζονταν κι ένα νέο φορολογικό προσωπείο συνέχιζε να κρύβει το ίδιο κύκλωμα που απομυζούσε φόρους και ασφαλιστικές εισφορές.

Μέχρι σήμερα, η εξάρθρωση τέτοιων κυκλωμάτων γινόταν αποσπασματικά, τυχαία ή μετά από καταγγελία. Συχνά, όταν ερχόταν στο προσκήνιο, ήταν πλέον αργά: τα χρήματα είχαν χαθεί, ο «αχυράνθρωπος» είχε εξαφανιστεί ή δεν γνώριζε τίποτα, ενώ ένας νέος «έτρεχε» ήδη με άλλο ΑΦΜ την επόμενη εταιρεία του κυκλώματος. Στην πράξη, ποτέ δεν αποκαλυπτόταν ολόκληρο το δίκτυο, αφού προλάβαινε να αποσύρει τα πλοκάμια του ακόμη κι αν χανόταν κάποιο.

Η αιτία ήταν διττή: ο ελεγκτής που έμπαινε σε μία επιχείρηση δυσκολευόταν να εντοπίσει τον πολύπλοκο σχεδιασμό διαδοχικών εταιρειών, διαφορετικών ΑΦΜ και «υπευθύνων», που «γεννούσαν» εκατομμύρια σε οφειλές χωρίς φανερή συνέχεια μεταξύ τους.

Για πρώτη φορά, η «αποδοτική» αυτή απάτη φαίνεται να συναντά απάντηση: ένα νέο «εργαλείο» θα εντοπίζει πλέον τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα πολλαπλών ΑΦΜ και διαδοχικών χρεών, αλλάζοντας ριζικά τη λογική των ελέγχων.

Και αυτό γιατί:

– ο κλασικός φορολογικός έλεγχος εξέταζε μία επιχείρηση τη φορά·

– ο δείκτης ομοιότητας Jaccard, αντίθετα, μετρά το βαθμό στον οποίο δύο ή περισσότερες επιχειρήσεις «μοιάζουν» ως προς πρόσωπα, διευθύνσεις και συμπεριφορές. Όταν η ομοιότητα εμφανίζεται σε δεκάδες εταιρείες, ξεδιπλώνεται αυτόματα το σύνολο του κυκλώματος.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στα «ΑΦΜ μιας χρήσεως»: αλλοδαποί χωρίς ισχυρή ταυτοποίηση ή ανύπαρκτα πρόσωπα —με κλεμμένες ή πλαστές ταυτότητες— παραχωρούν τα ΑΦΜ τους έναντι αμοιβής, στήνουν εταιρείες, φορτώνονται χρέη και εξαφανίζονται.

Έτσι, αντί για τους μεγαλοφειλέτες που αναζητούν η ΑΑΔΕ και ο ΕΦΚΑ, βρίσκουν άλλα πρόσωπα και εταιρείες με διαφορετικό αριθμό φορολογικού μητρώου, συχνά όμως στην ίδια δραστηριότητα και στην ίδια διεύθυνση!

Στο παρελθόν αυτή η «διαδοχή» ήταν σχεδόν αόρατη. Ακόμα κι αν ένας ευσυνείδητος ελεγκτής κατάφερνε να ταιριάξει τα κομμάτια του «πάζλ» σε μία επιχείρηση, δεν μπορούσε να το κάνει σε μαζική κλίμακα· δεκάδες ή εκατοντάδες κομμάτια μπορεί να του διέφευγαν.

Σήμερα, ο αλγόριθμος εντοπίζει αυτόματα τα ψηφιακά ίχνη κάθε «γέννησης» και «θανάτου» εταιρίας στο κύκλωμα.

Πρακτικά, το σύστημα καταγράφει πλέον μαζικά:

• ποιο πρόσωπο εμφανίζεται σε ποια εταιρεία
• πόσες φορές το ίδιο πρόσωπο επανεμφανίζεται σε διαφορετικά σχήματα
• ποια ΑΦΜ διαδέχονται άλλα
• ποιες επιχειρήσεις μοιράζονται κοινές ή γειτνιάζουσες διευθύνσεις
• ποιες εταιρείες έχουν κοινά φυσικά πρόσωπα σε ρόλους διαχείρισης ή εκπροσώπησης

Το αποτέλεσμα είναι ένα σχεδιάγραμμα διασυνδέσεων, αδιόρατο σε απλό έλεγχο. Μόνο όταν οι σχέσεις αποτυπωθούν συνολικά, το δίκτυο γίνεται ορατό.

Για να αποκαλυφθεί πλήρως το «κόλπο» και όχι τμηματικά, η νέα στρατηγική ορίζει ότι ο επιτόπιος έλεγχος ενεργοποιείται αφού τα δεδομένα έχουν ήδη ξεδιπλώσει το κύκλωμα.

Το χτύπημα είναι πλέον σαρωτικό: οι ελεγκτές θα εισβάλουν ταυτόχρονα σε όλα τα σημεία του κυκλώματος —όχι μόνο σε ένα— έχοντας ήδη σχηματισμένη εικόνα, για να επιβεβαιώσουν και όχι να αναζητήσουν. «Τα δεδομένα έδειξαν τη δομή· οι έρευνες απλώς την επιβεβαίωσαν» αναφέρει χαρακτηριστικά το εσωτερικό στρατηγικό κείμενο της ΑΑΔΕ, που οδήγησε και στην αποκάλυψη εκατοντάδων ΑΦΜ «μιας χρήσεως». Η ίδια τακτική γίνεται πλέον κανόνας για τις απάτες με «αχυράνθρωπους».