Για πρώτη φορά με τόσο σαφή προσήλωση στο διάστημα, η Ελλάδα επιδιώκει να αποκτήσει ουσιαστικό ρόλο στην ευρωπαϊκή διαστημική οικονομία, με επίκεντρο της προσπάθειας την Κρήτη.

Πρόκειται για κάτι που μέχρι πρόσφατα φάνταζε αδύνατο, όμως πλέον δεν είναι, καθώς η χώρα διεκδικεί θέση στον ευρωπαϊκό διαστημικό χάρτη, όχι ως απλός παρατηρητής, αλλά ως παραγωγός τεχνολογίας.

Με συνολική (ευρωπαϊκή και εθνική) χρηματοδότηση 35 εκατομμυρίων ευρώ και χρονικό ορίζοντα έξι ετών, το έργο SPACE-Crete, συντονιστής του οποίου είναι το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας, δεν είναι ακόμη ένα ερευνητικό πρόγραμμα· συνιστά μία από τις πιο φιλόδοξες και στρατηγικές επενδύσεις που έχουν πραγματοποιηθεί ποτέ στην ελληνική έρευνα υψηλής τεχνολογίας, με στόχο να αναπτύξει στην Κρήτη ένα ολοκληρωμένο οικοσύστημα διαστημικών τεχνολογιών με ευρωπαϊκή εμβέλεια.

Η πρόταση κατέλαβε τη 2η θέση ανάμεσα σε 61 προτάσεις από όλη την Ευρώπη στην εξαιρετικά ανταγωνιστική πρόσκληση HORIZON-WIDERA-2025-ACCESS-01-01 «Teaming for Excellence», ενώ ήταν η κορυφαία ελληνική συμμετοχή. Το αποτέλεσμα δεν θεωρείται απλώς ακαδημαϊκή διάκριση, αλλά ένδειξη ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή «βλέπει» πλέον την Κρήτη ως έναν από τους περιφερειακούς κόμβους πάνω στους οποίους μπορεί να χτιστεί η νέα ευρωπαϊκή διαστημική οικονομία.

Για τη σημασία του έργου, τι σηματοδοτεί και πώς διαμορφώνει το μέλλον στο πεδίο της διαστημικής τεχνολογίας, μίλησαν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο πρόεδρος του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας, καθηγητής Βασίλης Χαρμανδάρης και ο διευθυντής του Ινστιτούτου Πληροφορικής του ΙΤΕ και συντονιστής του SPACE-Crete, καθηγητής Παναγιώτης Τσακαλίδης.

Όπως ανέφεραν, στο επίκεντρο του εγχειρήματος βρίσκεται η δημιουργία του νέου Κέντρου Αριστείας Κρήτης στις Αναδυόμενες Διαστημικές Τεχνολογίες (CCEST), ενός αυτόνομου φορέα που θα εστιάσει σε τρεις τομείς αιχμής: τις κβαντικές και οπτικές επικοινωνίες, τα «έξυπνα» διαστημικά συστήματα και τους κβαντικούς αισθητήρες. Πρόκειται για τεχνολογίες που σήμερα θεωρούνται κρίσιμες για την επόμενη γενιά δορυφορικών επικοινωνιών, κυβερνοασφάλειας, παρατήρησης Γης και τεχνητής νοημοσύνης στο διάστημα.

Ο πρόεδρος του ΙΤΕ, καθηγητής Βασίλης Χαρμανδάρης, υπογράμμισε ότι «το SPACE-Crete είναι ένα από τα μεγαλύτερα ερευνητικά εγχειρήματα που έχουν δρομολογηθεί ποτέ για την Κρήτη και ένα από τα πιο στρατηγικά που αναλαμβάνει το ΙΤΕ», προσθέτοντας ότι «το νησί αναγνωρίζεται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ως ένας από τους περιφερειακούς πυρήνες όπου θα χτιστεί τα επόμενα χρόνια η ευρωπαϊκή διαστημική οικονομία».

Η διαπίστωση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν λάβει κανείς υπόψη την εικόνα της Ελλάδας στον διαστημικό τομέα μέχρι σήμερα: παρά το υψηλό επιστημονικό δυναμικό, η χώρα παρέμεινε ουσιαστικά απούσα από τις μεγάλες ευρωπαϊκές βιομηχανικές αλυσίδες του διαστήματος, με τις ελληνικές εταιρείες σπάνια να συμμετέχουν ως βασικοί ανάδοχοι σε αποστολές της ESA και το οικοσύστημα νεοφυών επιχειρήσεων να παραμένει περιορισμένο.

«Το SPACE-Crete δεν στοχεύει να αλλάξει αυτή την εικόνα μόνο του. Ωστόσο, αλλάζει κάτι θεμελιώδες, καθώς για πρώτη φορά δημιουργείται στην Ελλάδα μια συγκεντρωμένη, εξειδικευμένη υποδομή σε τομείς όπου η χώρα μπορεί ρεαλιστικά να πρωταγωνιστήσει», τόνισε ο κ. Χαρμανδάρης, εξηγώντας ότι το στοίχημα είναι η Ελλάδα να μετακινηθεί από τον ρόλο του απλού χρήστη στις δορυφορικές τεχνολογίες στην παραγωγή τους.

Το εγχείρημα στηρίζεται σε μια εξαιρετικά ισχυρή διεθνή σύμπραξη, με τη συμμετοχή του γαλλικού ερευνητικού κολοσσού CEA, του γερμανικού κέντρου αεροδιαστημικής έρευνας DLR και της OHB-Hellas, μέλους της OHBSE, μιας από τις μεγαλύτερες διαστημικές εταιρείες της Ευρώπης με ετήσιο προϋπολογισμό ενός δισεκατομμυρίων ευρώ.

Ο διευθυντής του Ινστιτούτου Πληροφορικής του ΙΤΕ και συντονιστής του SPACE-Crete, καθηγητής Παναγιώτης Τσακαλίδης, σημείωσε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι το ενδιαφέρον της βιομηχανίας έχει εκδηλωθεί ήδη από τα πρώτα στάδια του έργου. Airbus, OHB, Safran Electronics & Defense, Planetek Italia και εταιρείες κβαντικών τεχνολογιών όπως η ID Quantique και η EXAIL έχουν ήδη υπογράψει συμφωνίες συνεργασίας και επιστολές πρόθεσης.

«Οι εταιρείες αυτές δεν περιορίζονται σε μια απλή υποστήριξη του εγχειρήματος. Έχουν δεσμευτεί ότι θα εργαστούν δίπλα στους ερευνητές για τη δημιουργία νέων εφαρμογών, θα χρηματοδοτήσουν διδακτορικά προγράμματα και θα φιλοξενήσουν ερευνητές στις εγκαταστάσεις τους, ώστε η γνώση να μεταφέρεται αμφίδρομα», υπογράμμισε.

Οι τεχνολογίες που σχεδιάζονται δεν είναι μόνο θεωρητικές. Το CCEST θα αναπτύξει συστήματα κβαντικής κρυπτογράφησης μέσω φωτός, δορυφορικές επικοινωνίες laser αντί ραδιοκυμάτων, αλλά και επεξεργαστές τεχνητής νοημοσύνης που θα αναλύουν δεδομένα απευθείας επί των δορυφόρων.

Ένα από τα κρισιμότερα σημεία του σχεδίου είναι η στενή διασύνδεση με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος (ESA). Όπως ανέφερε ο κ. Τσακαλίδης, έχει ήδη υπογραφεί επίσημο μνημόνιο συνεργασίας για την ανάπτυξη διαστημικών τεχνολογιών και πιστοποιημένων υποδομών δοκιμών. «Στο διάστημα δεν μπορείς να επιστρέψεις και να διορθώσεις κάτι που δεν δουλεύει σωστά», είπε χαρακτηριστικά, προσθέτοντας ότι το Κέντρο θα λειτουργεί με αυστηρά ευρωπαϊκά πρότυπα ποιότητας και πιστοποίησης από την πρώτη ημέρα λειτουργίας του.

Το έργο δεν στοχεύει μόνο στην έρευνα, αλλά φιλοδοξεί να αλλάξει και το παραγωγικό μοντέλο της χώρας. Στην Κρήτη σχεδιάζεται η δημιουργία της θερμοκοιτίδας SPACE-Crib για νεοφυείς επιχειρήσεις διαστημικής τεχνολογίας, ενώ το CCEST θα προσφέρει υποδομές δοκιμών και πιστοποιήσεων που σήμερα ουσιαστικά δεν υπάρχουν στην Ελλάδα. Στόχος είναι, όπως τονίστηκε, εντός της επόμενης δεκαετίας να δημιουργηθούν ελληνικές εταιρείες ικανές να συμμετέχουν ως βασικοί προμηθευτές σε ευρωπαϊκές διαστημικές αποστολές.

«Στόχος δεν είναι να φτιαχτούν “πρωταθλητές” για τα φώτα της δημοσιότητας. Είναι να υπάρξουν, σε πέντε με δέκα χρόνια, τρεις, πέντε ή δέκα ελληνικές εταιρείες που να εμφανίζονται σταθερά ως κύριοι ανάδοχοι ή υπεργολάβοι σε ευρωπαϊκές διαστημικές αποστολές», πρόσθεσε ο πρόεδρος του ΙΤΕ, σημειώνοντας ότι το αποτύπωμα για την Κρήτη αναμένεται να είναι ευρύτερο.

Σε αυτό το πλαίσιο, εκτιμάται ότι θα δημιουργηθούν περισσότερες από 120 θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης, θα προσελκυστούν επιστήμονες από το εξωτερικό, θα ιδρυθούν νέες επιχειρήσεις και θα αναβαθμιστεί το Αστεροσκοπείο Σκίνακα σε ευρωπαϊκή υποδομή οπτικών και κβαντικών επικοινωνιών, συνθέτοντας την εικόνα ενός νέου τεχνολογικού hub στη Μεσόγειο, όπως τόνισε ο κ. Χαρμανδάρης.

Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί στο λεγόμενο «brain gain», καθώς το CCEST σχεδιάζει διεθνείς προκηρύξεις με ανταγωνιστικές αποδοχές, πακέτα μετεγκατάστασης, χρηματοδότηση για νέες ερευνητικές ομάδες και βιομηχανικά διδακτορικά σε συνεργασία με εταιρείες του διαστημικού τομέα.

«Οι Έλληνες ερευνητές που εργάζονται στο εξωτερικό δεν επιλέγουν τόπο εργασίας μόνο με βάση συναισθηματικά κίνητρα. Επιλέγουν με βάση την ποιότητα της έρευνας, την ελευθερία να δουλέψουν με τον δικό τους τρόπο, τις αποδοχές και τις συνθήκες ζωής», υπογράμμισε ο κ. Τσακαλίδης.

Οι επικεφαλής του έργου, αποφεύγοντας τους πανηγυρισμούς και θέτοντας ήδη αυστηρά κριτήρια επιτυχίας, επισήμαναν πως εάν το Κέντρο δεν αποκτήσει οικονομική αυτοδυναμία, εάν δεν προσελκύσει και διατηρήσει επιστήμονες, εάν οι τεχνολογίες μείνουν σε επίπεδο εργαστηρίου ή εάν δεν υπάρξει πραγματικό αποτύπωμα στη βιομηχανία, τότε το εγχείρημα θα έχει αποτύχει.

Σε ένα περιβάλλον εξελίξεων, αλλαγών και αλμάτων ανάπτυξης, αυτή η έμφαση στη μετρήσιμη απόδοση ίσως αποτελεί την πιο ουσιαστική ένδειξη ότι η Ελλάδα προσεγγίζει πλέον την έρευνα και το διάστημα όχι ως «επικοινωνιακή βιτρίνα», αλλά ως μακροπρόθεσμη βιομηχανική και τεχνολογική στρατηγική. Όπως εξηγούν με βεβαιότητα, εάν το σχέδιο ευοδωθεί, η Κρήτη δεν θα παρατηρεί απλώς τα άστρα από το Αστεροσκοπείο Σκίνακα, αλλά θα συμμετέχει ενεργά στην τεχνολογία που τα κατακτά.