Η πικροδάφνη (Nerium oleander) θεωρείται ένα από τα πιο διαδεδομένα καλλωπιστικά φυτά της χώρας μας, αφού συναντάται παντού σε κήπους, αυλές, δρόμους και δημόσιους χώρους. Παρά την αισθητική αξία και την αντοχή της, αποτελεί ένα ιδιαίτερα τοξικό φυτό, καθώς όλα τα μέρη του περιέχουν ουσίες επικίνδυνες για ανθρώπους και ζώα.

Η πανταχού παρουσία της πικροδάφνης σε χώρους όπου κινούνται παιδιά – σχολεία, παιδικές χαρές και πάρκα – καθιστά επιτακτική την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση της κοινότητας για τους πιθανούς κινδύνους έκθεσης. Ο ΕΟΔΥ υπογραμμίζει τη σημασία της πρόληψης, της έγκαιρης διάγνωσης και της ορθής αντιμετώπισης περιστατικών έκθεσης, με στόχο τη διατήρηση της υγείας και της ασφάλειας, ιδίως των παιδιών.

Ωστόσο, παρά τους κινδύνους που συνδέονται με τη μεγάλη έκθεση σε συστατικά της πικροδάφνης, η εμπειρία δείχνει ότι τα περιστατικά δηλητηριάσεων είναι σπάνια και συνήθως ήπιας μορφής.

Σύμφωνα με το Κέντρο Δηλητηριάσεων, από το 2020 καταγράφονται 15–20 περιπτώσεις δηλητηρίασης παιδιών από πικροδάφνη ανά έτος, όμως κανένα δεν παρουσίασε σοβαρό σύμπτωμα ούτε χρειάστηκε αντίδοτο ή νοσηλεία.

Υψηλές συγκεντρώσεις τοξινών

Ο γαλακτώδης χυμός που περιέχεται σε όλα τα μέρη της πικροδάφνης είναι πλούσιος σε τοξικές ενώσεις.

Ο ΕΟΔΥ αναφέρει ότι τα φύλλα, τα άνθη και οι μίσχοι περιέχουν υψηλά επίπεδα γλυκοσίδων – κυρίως ολεανδρίνη (τριτερπενική γλυκοσίδη), νεριίνη και θεβαΐνη – καθιστώντας το φυτό επικίνδυνο και για ανθρώπους και για ζώα.

Οι γλυκοσίδες προσβάλλουν το καρδιαγγειακό σύστημα, προκαλώντας συμπτώματα που κυμαίνονται από ναυτία και κοιλιακό άλγος έως σοβαρές αρρυθμίες και αιφνίδιο καρδιακό θάνατο. Ακόμα και ο καπνός από καύση πικροδάφνης είναι ιδιαίτερα τοξικός. Το φυτό κατατάσσεται στα πιο δηλητηριώδη παγκοσμίως και είναι εξαιρετικά συχνό στην Ελλάδα.

Έκθεση του ανθρώπου στην πικροδάφνη

Η έκθεση μπορεί να συμβεί τυχαία ή εκούσια μέσω κατάποσης, δερματικής επαφής, εισπνοής ή παρεντερικής οδού.

1. Κατάποση: Παιδιά μπορεί να καταπιούν φύλλα, άνθη ή σπόρους έλκονται από τα έντονα χρώματα. Ενήλικες μπορεί να καταναλώσουν το φυτό σε τσάγια ή παραδοσιακές θεραπείες ή να το βρουν μολυσμένο σε τρόφιμα ή ποτά.
2. Δερματική επαφή: Το άγγιγμα φύλλων, μίσχων ή χυμού μπορεί να προκαλέσει ερεθισμό, δερματίτιδα ή αλλεργία. Οι κηπουροί που δεν φορούν γάντια διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο.
3. Εισπνοή: Ο καπνός από καύση πικροδάφνης απελευθερώνει τοξικές αναθυμιάσεις.
4. Παρεντερική: Χυμός που έρχεται σε επαφή με ανοιχτά τραύματα ή βλεννογόνους (π.χ. μάτια) μπορεί να προκαλέσει τοπικό ερεθισμό ή συστηματική τοξικότητα.

Η δηλητηρίαση μπορεί να προσβάλει το καρδιαγγειακό, γαστρεντερικό και νευρικό σύστημα, καθώς και το δέρμα και τους οφθαλμούς.

Καρδιαγγειακές εκδηλώσεις προκύπτουν από τις καρδιοτοξικές γλυκοσίδες· οι ασθενείς μπορεί να παρουσιάσουν βραδυκαρδία ή ταχυκαρδία, που σε σοβαρές περιπτώσεις οδηγούν σε κοιλιακή μαρμαρυγή ή καρδιακή ανακοπή. Άμεση ιατρική υποστήριξη είναι απαραίτητη.

Γαστρεντερικά συμπτώματα εκδηλώνονται άμεσα μετά την κατάποση: ναυτία, έμετος, διάρροια, που μπορούν να προκαλέσουν αφυδάτωση και ηλεκτρολυτικές διαταραχές.

Νευρολογικά και δερματικά σημεία (σπανιότερα) περιλαμβάνουν σύγχυση, υπνηλία, επιληπτικές κρίσεις, ερεθισμό δέρματος ή δερματίτιδα, τα οποία δυσχεραίνουν τη διάγνωση.

Η σοβαρότητα εξαρτάται από τη δόση, τον τρόπο έκθεσης και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ασθενούς. Η θνησιμότητα εμφανίζεται συνήθως σε σκόπιμη κατάποση, καθυστερημένη ιατρική παρέμβαση και σημαντική υπερκαλιαιμία. Το κλινικό φάσμα περιλαμβάνει: αρχικά γαστρεντερικά συμπτώματα (ναυτία, έμετο, διάρροια) εντός δύο ωρών, μετέπειτα αρρυθμίες, υπερκαλιαιμία και καταστολή του ΚΝΣ εντός 12–24 ωρών. Χωρίς θεραπεία, η κατάληξη είναι συνήθως καρδιακή ανακοπή εντός 24–48 ωρών.

Αντιμετώπιση

Σε περίπτωση επαφής ή κατάποσης, καλέστε αμέσως το Κέντρο Δηλητηριάσεων (τηλ. 210 7793777) ή τον γιατρό σας.

Σταματήστε κάθε περαιτέρω έκθεση, αφαιρέστε υπολείμματα φυτού από το στόμα, ξεπλύνετε με νερό και πλύνετε το δέρμα με σαπούνι και νερό. Η πρόκληση εμέτου δεν συνιστάται. Ο εμετός μπορεί να επιδεινώσει βραδυκαρδία, κινδύνους εισρόφησης και ηλεκτρολυτικές ανισορροπίες.

Η ιατρική αντιμετώπιση περιλαμβάνει υποστηρικτική φροντίδα, πλύση στομάχου και χορήγηση αντιδότου.

Κίνδυνοι σε σχολικά περιβάλλοντα και δημόσιους χώρους με παιδιά

1. Ευαίσθητος πληθυσμός: Τα παιδιά, λόγω χαμηλού σωματικού βάρους και περιέργειας, είναι πιο επιρρεπή σε τυχαία κατάποση ή επαφή.
2. Ελκυστικότητα φυτού: Η πικροδάφνη επιλέγεται συχνά σε εξωτερικούς χώρους λόγω των φωτεινών ανθών και της ελάχιστης συντήρησης, αλλά αυτά τα χαρακτηριστικά προσελκύουν παιδιά που μαζεύουν άνθη ή φύλλα ή τα φέρνουν στο στόμα ή στα μάτια.
3. Κίνδυνος εισπνοής καπνού: Καύση κλαδιών πικροδάφνης από προσωπικό καθαρισμού απελευθερώνει τοξικές αναθυμιάσεις που ερεθίζουν το αναπνευστικό.
4. Έλλειψη ενημέρωσης και σήμανσης: Εκπαιδευτικοί, προσωπικό καθαρισμού και κηπουροί ίσως δεν γνωρίζουν τους κινδύνους· συχνά δεν υπάρχει κατάλληλη επισήμανση των φυτών.

Πρόληψη σε χώρους με πικροδάφνη

1. Ενημέρωση: Εκπαιδευτικοί, γονείς, σχολικοί νοσηλευτές, καθαριστές, κηπουροί και δημοτικοί υπάλληλοι να εκπαιδεύονται ώστε να αναγνωρίζουν το φυτό, να λαμβάνουν μέτρα σε περίπτωση έκθεσης και να εφαρμόζουν ασφαλείς πρακτικές.
2. Εκπαίδευση παιδιών: Να διδάσκονται να αναγνωρίζουν και να αποφεύγουν την επαφή με την πικροδάφνη.
3. Σήμανση και περιορισμός πρόσβασης: Συνιστάται σήμανση των φυτών ως δυνητικά τοξικών και, όπου εφικτό, περίφραξη των περιοχών με πικροδάφνη για αποτροπή πρόσβασης παιδιών.