Άνοιξη 1986: η Βαλεντίνα Ροσόλοβα, ήδη έμπειρη γιατρός με πτυχίο Ιατρικής από την Οδησσό, είχε διανύσει διαδρομές σε μαιευτική, παιδιατρική και μικροβιολογία, υπηρετεί σε εργαστήριο που συνδύαζε μικροβιολογία, ακτινολογία, τοξικολογία.

26 Απριλίου: ο τέταρτος αντιδραστήρας του σταθμού «Βλαντίμιρ Ίλιτς Λένιν» στο Τσερνόμπιλ εκρήγνυται· εκείνη δεν γνωρίζει τίποτα· κανείς δεν γνωρίζει… Οι σοβιετικές αρχές καθυστέρησαν να ενημερώσουν τον πληθυσμό και τη διεθνή κοινότητα. Δύο ημέρες αργότερα Σουηδοί τεχνικοί σε απόσταση ~1.000 χλμ. ανιχνεύουν υψηλή ραδιενέργεια· σημαίνει συναγερμός· γίνεται γνωστή η χειρότερη πυρηνική καταστροφή στην Ιστορία.

«Πήγαινα για να δω τη μητέρα μου στην Οδησσό», διηγείται στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων η Βαλεντίνα, σήμερα πρόσφυγας πολέμου στην Περαία Θεσσαλονίκης. «Την ημέρα της έκρηξης ήμουν καθ’ οδόν προς την Οδησσό. Θυμάμαι περίεργη βροχή-ζεστή, ασυνήθιστη… Δεν ξέραμε τι ήταν. Αργότερα καταλάβαμε ότι ερχόταν από εκεί». Τότε ήταν απλώς άνοιξη· οι άνθρωποι περπατούσαν, γιόρταζαν το «ξύπνημα» της φύσης από τον λήθαργο του χειμώνα.

«Ήταν έγκλημα», λέει σήμερα. «Μπορούσαν να μας είχαν πει να μείνουμε στα σπίτια, αντί να περπατάμε αμέριμνοι στους δρόμους».

Επιστρέφοντας στο Χάρκοβο, βρίσκει το εργαστήριο γεμάτο δείγματα: τρόφιμα από όλη την Ουκρανία· ψωμί, γάλα, μανιτάρια, φρούτα. Η δουλειά της ήταν να μετρά ραδιενέργεια.

«Στην αρχή δεν γνωρίζαμε τίποτα. Όταν επιστρέψαμε, είχαν ήδη αρχίσει οι έλεγχοι. Πηγαίναμε στο εργαστήριο και μετρούσαμε ραδιενέργεια σε τρόφιμα -φρούτα, γάλα, τυριά. Τα σύννεφα είχαν ταξιδέψει πολύ μακριά. Ακόμα και εκατοντάδες χιλιόμετρα απόσταση δεν σήμαινε ασφάλεια… Δούλευα με δείγματα κάθε μέρα. Υπήρχε πολύς φόβος. Δεν φορούσαμε μάσκες, μόνο γάντια. Καθόμασταν σε υπόγεια εργαστήρια και μετρούσαμε. Ήταν πολλή δουλειά, συνεχόμενη. Για χρόνια -τουλάχιστον τρία- ελέγχαμε τα πάντα», περιγράφει.

Θυμάται σκηνή ανεξίτηλη: φεύγοντας από την Οδησσό, η θεία της είχε δώσει δοχείο με μούρα. «Είπα στους συναδέλφους μου να κάνουν τις απαραίτητες μετρήσεις. Μια φίλη πετάχτηκε όρθια, κόκκινη από ένταση: “Με δοκιμάζεις; Αυτά δεν είναι από την Οδησσό, είναι από το Τσερνόμπιλ”».

«Ο κόσμος φοβόταν. Άλλοι αγόραζαν τρόφιμα, άλλοι όχι. Τα μανιτάρια τα απέφευγαν όλοι. Το γάλα και τα τυριά επίσης, γιατί μπορούσαν να μεταφέρουν ραδιενέργεια. Κανείς δεν ήξερε τι είναι ασφαλές και τι όχι», εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Βαλεντίνα Ροσόλοβα, 80 χρόνων σήμερα, με ζωή αφηγήσιμη.

Οι πρώτες μέρες: απόλυτος φόβος· άνθρωποι έκλειναν παράθυρα, «βάζαμε γύρω από τα ξύλινα κουφώματα κόλλα». Κι όμως ο φόβος μετατράπηκε σιγά σιγά σε ρουτίνα· «Αυτό είναι το πιο επικίνδυνο πράγμα· να συνηθίζεις τον φόβο».

Οι συνέπειες δεν έμειναν εκεί. Ο πατέρας της πέθανε από καρκίνο· η ίδια πείθεται ότι σχετίζεται με το Τσερνόμπιλ. «Ο πατέρας μου πέθανε από καρκίνο και πάντα έλεγε ότι ήταν από το Τσερνόμπιλ. Τότε πέθαναν πολλοί άνθρωποι. Υπήρχε πόνος, φόβος… αλλά σιγά σιγά ο κόσμος το συνήθισε. Συνέχισε να ζει, γιατί δεν υπήρχε άλλη επιχλογή»· το καταγάλανο βλέμμα της, παρά τις οκτώ δεκαετίες, σκοτεινιάζει.

Τρία χρόνια κάθε τρόφιμο υπέβαλλε σε αυστηρούς ελέγχους· τίποτα δεν έφτανε στην αγορά χωρίς έγκριση. Έπειτα οι έλεγχοι έγιναν δειγματοληπτικοί· η ζωή -ή κάτι που της έμοιαζε- συνεχίστηκε. Χωρίς να το συνειδητοποιήσει, είχε μάθει πώς είναι να ζεις μέσα σε αόρατο κίνδυνο και να συνεχίζεις.

Χρόνια αργότερα βρίσκεται ξανά μπροστά σε διαφορετικό κίνδυνο· όχι αόρατο αυτή τη φορά, αλλά εκκωφαντικά παρόν. Το Χάρκοβο επιστρέφει -όχι ως εργαστήριο που μετρά ραδιενέργεια, αλλά ως πεδίο μάχης· το παρόν μοιάζει με το παρελθόν: τότε ο κίνδυνος δεν φαινόταν αλλά ήταν παντού· τώρα φαίνεται και είναι εξίσου παντού.

«Κρυφτήκαμε στο υπόγειο. Στο Χάρκοβο. Και έξω γινόταν μάχη, στα προάστια». Το επαναλαμβάνει, όπως τότε οι μετρήσεις στο εργαστήριο· χρειάζεται ρυθμό για να αντέξει το βάρος της αφήγησης. «Μείναμε έξι ημέρες. Το συνηθίσαμε». Η ίδια φράση, η ίδια προσαρμογή· όπως με τη ραδιενέργεια, έτσι και με τον πόλεμο, ο άνθρωπος συνηθίζει…

Αεροπλάνα περνούσαν, βόμβες έπεφταν. Την έκτη ημέρα η ένταση κορυφώθηκε. «Ήταν σαν ηλεκτρικό σοκ». Τότε; «Εξαφανίστηκα… Άρχισα να τρέχω. Δεν πήρα τίποτα μαζί μου. Ούτε χρήματα, ούτε πράγματα». Το κεφάλι της άδειο -όπως τότε, μπροστά σε κάτι που δεν μπορούσε να κατανοήσει πλήρως. «Δεν σκεφτόμουν. Έτρεχα σαν μια κατσαρίδα…».

Η πορεία της συνεχίζεται χωρίς σαφή κατεύθυνση. Βρέθηκε στην Πολωνία· μια γυναίκα οδηγεί εκατοντάδες χιλιόμετρα για να τη βρει, της δίνει το κρεβάτι της, τη φροντίζει. Για έναν μήνα κάποιος άλλος κρατάει τη ζωή της στη θέση της, όπως τότε οι μετρήσεις κρατούσαν τον φόβο σε όρια.

Σήμερα ζει στη Θεσσαλονίκη και μαθαίνει ελληνικά, αλλάζει δυο λεωφορεία για να φτάσει στο κέντρο της πόλης όπου γίνονται τα μαθήματα. Παρά τα όσα έχει ζήσει, θέλει κάποια στιγμή να νιώσει αρκετά ασφαλής ώστε να γυρίσει πίσω. «Θέλω να γυρίσω σπίτι. Αλλά φοβάμαι τους βομβαρδισμούς. Κάθε μέρα κάτι εκρήγνυται. Στην πολυκατοικία μου πέθαναν οκτώ άνθρωποι από το στρες». Ο τόνος της δεν αλλοιώνεται, το βάρος των λέξεων είναι αισθητό. Πρόσφατα μια δασκάλα και ένα παιδί -γνωστοί της- σκοτώθηκαν. «Όταν το βλέπεις στις ειδήσεις, είναι σαν ταινία. Όταν είναι δικοί σου άνθρωποι, είναι αλλιώς».

Όσο διαρκεί ο πόλεμος, «σπίτι» της είναι η Ελλάδα. «Εδώ νιώθω καλά. Οι άνθρωποι είναι καλοί. Οι γιατροί με αντιμετωπίζουν σαν συνάδελφο». Θυμάται πώς ένιωσε όταν πρωτοπάτησε στη Θεσσαλονίκη: «Ήταν σαν παράδεισος. Ζέστη. Κανονικότητα. Ανθρώπινη επαφή…»

Σαράντα χρόνια μετά, το Τσερνομπίλ δεν είναι μόνο ζώνη αποκλεισμού. Είναι εμπειρία που επαναλαμβάνεται με άλλες μορφές: αόρατοι κίνδυνοι, καθυστερημένες αλήθειες, κοινωνίες που μαθαίνουν να ζουν με το αδιανόητο. Η Βαλεντίνα το έχει ζήσει δύο φορές: πρώτα με βροχή που δεν ήξερε τι κουβαλούσε, τώρα με πόλεμο που ξέρει καλά τι σημαίνει. Ανάμεσα στα δύο, ολόκληρη ζωή που συνεχίζεται · με φόβο, με μνήμη, αλλά και με επίμονη, σχεδόν πεισματική, ανάγκη να χαμογελά.

Σαράντα χρόνια μετά την Καταστροφή του Τσερνομπίλ, η ιστορία της Βαλεντίνας δεν είναι μακρινό ιστορικό επεισόδιο. Είναι ζωντανή μνήμη που διασχίζει σύνορα, εποχές και πολέμους -από τα εργαστήρια της Σοβιετικής Ένωσης μέχρι διαμέρισμα στην Περαία Θεσσαλονίκης, όπου ζει σήμερα ως πρόσφυγας πολέμου.

Ήταν λίγο μετά τη μία τα ξημερώματα της 26ης Απριλίου 1986 όταν σε απομακρυσμένη γωνιά της τότε Σοβιετικής Ένωσης γράφτηκε ένα από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια της σύγχρονης ιστορίας.

Στο πυρηνικό εργοστάσιο του Τσερνόμπιλ, λίγα χιλιόμετρα έξω από την πόλη Πρίπιατ, ένα πείραμα που δεν θα έπρεπε ποτέ να είχε γίνει με αυτόν τον τρόπο εξελίχθηκε σε καταστροφή παγκόσμιας κλίμακας.

Σαράντα χρόνια μετά, το όνομα «Τσερνόμπιλ» εξακολουθεί να προκαλεί δέος, φόβο και αίσθηση ανεπανόρθωτης απώλειας.

Το πείραμα που μετατράπηκε σε εφιάλτη
Εκείνη τη νύχτα οι χειριστές του αντιδραστήρα Νο 4 επιχειρούσαν να ολοκληρώσουν τεστ ασφαλείας. Στόχος ήταν να διαπιστωθεί αν, σε περίπτωση διακοπής ρεύματος, η κινητική ενέργεια των τουρμπινών θα μπορούσε να κρατήσει ενεργό το σύστημα ψύξης μέχρι να τεθούν σε λειτουργία οι εφεδρικές γεννήτριες.