Σε διάστημα μόλις λίγων μηνών η Ιρένε Ροτζέρο Ούγκουες παρατηρούσε ότι η συμπεριφορά της κόρης της, της Ροσέλα, μεταβαλλόταν, χωρίς να γνωρίζει ότι η 12χρονη αντλούσε από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης όλο και περισσότερο υλικό για αυτοτραυματισμό, μέχρι που τελικά αυτοκτόνησε.

Μόλις μετά τον θάνατο της Ροσέλα η Ιρένε και ο σύζυγός της άνοιξαν τις συσκευές της κόρης τους. Ανακάλυψαν ότι το κορίτσι χρησιμοποιούσε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης πολύ περισσότερο από ό,τι νόμιζαν, διατηρώντας μάλιστα ένα κρυφό προφίλ στο Instagram ως “Απλώς ένα νεκρό άτομΟ” (με το ψηφίο μηδέν αντί για το γράμμα όμικρον).

Τον Σεπτέμβριο του 2023, σύμφωνα με τους γονείς της, η Ροσέλα άρχισε να αναζητά υλικό σχετικό με την κατάθλιψη, γεγονός που αποκάλυπτε την ψυχολογική της κατάσταση. Οι αλγόριθμοι των μέσων κοινωνικής δικτύωσης την τροφοδοτούσαν αδιάκοπα και πέντε μήνες αργότερα το κορίτσι ήταν νεκρό.

“Κάποια στιγμή φαίνεται ότι λειτουργούσε αυτόνομα, με αυξανόμενη ένταση μέχρι που κατέκλυσε την χαρούμενη κοινωνική πλευρά της–τον πιο φωτεινό εαυτό της”, δήλωσε η Ιρένε στο Reuters από την πόλη Άστι της βόρειας Ιταλίας, όπου γεννήθηκε.

Οι γονείς της Ροσέλα, μαζί με αρκετές άλλες οικογένειες στην Ιταλία, προσέφυγαν νομικά κατά της εταιρείας Meta, ιδιοκτήτριας των Instagram και Facebook, και του μεγαλύτερου ανταγωνιστικού τους μέσου κοινωνικής δικτύωσης, του TikTok.

Στην πρώτη ομαδική αγωγή στην Ιταλία κατά εταιρειών μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των αλγορίθμων τους, οι οικογένειες ζητούν αυστηρότερους περιορισμούς στην πρόσβαση των ανηλίκων και εντονότερη ενημέρωση για τους κινδύνους.

Και οι δύο εταιρείες απορρίπτουν τους ισχυρισμούς των εναγόντων ότι οι υπηρεσίες τους βλάπτουν τους νέους και υποστηρίζουν ότι λαμβάνουν μέτρα για την προστασία των ανήλικων χρηστών αφαιρώντας το επιβλαβές περιεχόμενο, περιορίζοντας την έκθεση σε επικίνδυνο υλικό και βοηθώντας τις οικογένειες να διαχειρίζονται τους λογαριασμούς των παιδιών τους.

“Αντιλαμβανόμαστε ότι οι γονείς ανησυχούν για την ασφάλεια των εφήβων παιδιών τους στο διαδίκτυο, γι’ αυτό και προχωρούμε συνεχώς σε αλλαγές για να βοηθήσουμε στην προστασία των εφήβων”, απάντησε εκπρόσωπος της Meta επικαλούμενος το Teen Accounts (Σ.τ.Σ: “Εφηβικοί Λογαριασμοί”, μια σειρά από ενσωματωμένους μηχανισμούς ασφαλείας και περιορισμούς που εφαρμόζει αυτόματα η Meta για χρήστες κάτω των 18 ετών σε Instagram, Facebook και Messenger με στόχο, όπως ισχυρίζεται η ίδια, την προστασία των εφήβων και την παροχή ελέγχου στους γονείς).

“Απορρίπτουμε έντονα αυτούς τους ισχυρισμούς, οι οποίες αγνοούν την μακροχρόνια δέσμευσή μας στην υποστήριξη των νέων”, πρόσθεσε.

Από την πλευρά του το TikTok απάντησε ότι οι προσπάθειές του περιλαμβάνουν την αυστηρή εφαρμογή κανόνων με στόχο την προστασία της ψυχικής υγείας και της συμπεριφοράς των χρηστών και πρόσθεσε ότι αφαιρεί περιεχόμενο μεγαλύτερο του 99% που παραβιάζει αυτούς τους κανονισμούς.

“Επίσης συνεχίζουμε να επενδύουμε σε μέτρα ασφαλείας για τη διαφοροποίηση του προτεινόμενου περιεχομένου, τον αποκλεισμό πιθανών επιβλαβών αναζητήσεων και τη σύνδεση ευάλωτων χρηστών με πηγές υποστήριξης”, είπε εκπρόσωπος του TikTok επικαλούμενος τις τοπικές τηλεφωνικές γραμμές πρόληψης των αυτοκτονιών.

Ερωτηθείσα ειδικά για τον ρόλο που το Instagram ενδεχομένως να έπαιξε στην περίπτωση της Ροσέλα, η Meta είπε στο Reuters ότι δεν θα σχολιάσει άμεσα κατά τη διάρκεια της εξέτασης της αγωγής, αλλά ότι η ψυχική υγεία των νέων διαμορφώνεται από μια ευρεία γκάμα παραγόντων.

Οι επιπτώσεις των μέσων κοινωνικής δικτύωσης εξαρτώνται από τον τρόπο χρήσης τους, τους μηχανισμούς ασφαλείας που υπάρχουν για την προστασία των χρηστών και το επίπεδο της γονικής παρέμβασης, σχολίασε η εταιρεία.

ΑΙΦΝΙΔΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΑ

Μιλώντας αργά και επιλέγοντας προσεκτικά τις λέξεις της, η Ιρένε περιγράφει ότι η τραγωδία της Ροσέλα εξελίχθηκε σαν μια ξαφνική, καταστροφική “ασθένεια” που άφησε τους γονείς της αβοήθητους.

Χωρίς τον αλγόριθμο, λέει, “η εξέλιξη της ψυχικής της δυσφορίας–ή της ψύχωσης ή οτιδήποτε άλλο ήταν που ακόμη δεν μπορώ να ορίσω–πιθανόν να είχε πραγματοποιηθεί με πιο φυσικό τρόπο”.

O έλεγχος των ψηφιακών πλατφορμών εντείνεται σε όλη την Ευρώπη και αυτή την εβδομάδα η Βρετανία ανακοίνωσε τα σχέδιά της για απαγόρευση της χρήσης των social media σε παιδιά κάτω των 16 ετών. Στις ΗΠΑ, απόφαση δικαστηρίου έκρινε ότι οι Μeta και η μητρική εταιρεία της Google, η Alphabet, ευθύνονται για τον πλημμελή σχεδιασμό των πλατφορμών τους που κρίνονται επιζήμιες για νεαρούς χρήστες.

Οι ρυθμιστικές αρχές της ΕΕ αυξάνουν την εφαρμογή της Πράξης για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act – DSA), πιέζοντας της διαδικτυακές πλατφόρμες να παρέχουν μεγαλύτερη προστασία στους ανήλικους και να περιορίζουν τα επιβλαβή περιεχόμενα.

“Ο στόχος δεν είναι να απορρίψουμε τα οφέλη των social media, αλλά να αφαιρέσουμε τους τεχνολογικούς μηχανισμούς και τους μηχανισμούς προώθησης που τα καθιστούν επιζήμια για τους πιο ευάλωτους χρήστες”, υποστηρίζει ο δικηγόρος Στέφανο Κόμοντο, ο οποίος ηγείται της υπόθεσης σε συνεργασία με την ιταλική ένωση γονέων MOIGE.

ΔΟΥΛΕΙΑ ΠΛΗΡΟΥΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΓΟΝΕΙΣ

Οι γονείς υποστηρίζουν ότι οι μηχανισμοί ασφαλείας που παρέχουν οι πλατφόρμες δεν επαρκούν και σημειώνουν ότι τα παιδιά μπορούν εύκολα να βρουν στο διαδίκτυο υλικό που δείχνει πώς να παρακάμψεις τα φίλτρα ή να αποφύγεις τα χρονικά όρια αλλάζοντας συσκευές.

“Η παρακολούθηση της χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης είναι δουλειά πλήρους απασχόλησης. Απαιτεί οι γονείς να περνούν όλον τους τον χρόνο έτσι και αυτό απλώς δεν είναι ρεαλιστικό”, εκτιμά η Βαλεντίνα Μουράλιε του διοικητικού συμβουλίου της ιταλικής ένωσης πολυτέκνων.

Ο γιος της, ο Αντόνιο, στην εφηβεία έβαλε στην άκρη τη συλλογή του από βιβλία Χάρι Πότερ και αντικατέστησε το διάβασμα με το σκρολάρισμα.

Τώρα, στα 20 του πλέον, δυσκολεύεται να διαβάσει σε βάθος, κάτι το οποίο ο ίδιος αποδίδει στους αλγορίθμους των μέσων κοινωνικής δικτύωσης που του αφαίρεσαν τη δυνατότητα συγκέντρωσης.

“Από τότε που έπιασε ένα τηλέφωνο στα χέρια του, στα 16 του, σιγά-σιγά άρχισαν να εξαφανίζονται τα βιβλία. Μέσα σε λίγα χρόνια σταμάτησε εντελώς να διαβάζει”, λέει η Βαλεντίνα Μουράλιε.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) προειδοποιεί ότι η προβληματική χρήση των social media–που χαρακτηρίζεται από εθιστική συμπεριφορά–αυξάνεται μεταξύ των εφήβων και συνδέεται με χειρότερη ψυχοσωματική κατάσταση, κακή ποιότητα ύπνου και γενικότερα προβλήματα υγείας.

Μελέτες που δημοσιεύτηκαν στην αμερικανική ιατρική επιθεώρηση JAM Paediatrics, παραπέμπουν σε μετρήσιμες διαφορές στην ανάπτυξη του εγκεφάλου μεταξύ εκείνων που κάνουν μεγάλη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, κυρίως των εφήβων των οποίων ο εγκέφαλος εξακολουθεί να αναπτύσσεται.

Η υπόθεση της Ιταλίας υποστηρίζει ότι οι πλατφόρμες μέσων κοινωνικής δικτύωσης χρησιμοποιούν μηχανισμούς επιβράβευσης, βασισμένους στη λογική των μηχανών τυχερών παιγνιδιών τζόγου, για να καλλιεργούν εξάρτηση ενεργοποιώντας επανειλημμένως την ντοπαμίνη, του νευροδιαβιβαστή του εγκεφάλου, ευρέως γνωστού ως «ορμόνη της ανταμοιβής», αφού ωθεί τον άνθρωπο να επαναλαμβάνει πράξεις που του δίνουν ευχαρίστηση ή επιβράβευση.

“Κάθε ‘like’ ή ειδοποίηση ενεργοποιεί την απελευθέρωση ντοπαμίνης, ‘δένοντας’ τους χρήστες με την πλατφόρμα με τρόπο που μοιάζει με εθισμό”, εξηγεί ο Τονίνο Καντέλμι, σύμβουλος ενός από τους ενάγοντες και διευθυντής της Σχολής Εξειδίκευσης στη Γνωστική-Διαπροσωπική Ψυχοθεραπεία (Σ.τ.Σ: ένα τετραετές μεταπτυχιακό πρόγραμμα) στη Ρώμη.

Οι οικογένειες που συμμετέχουν στη συλλογική αγωγή υποστηρίζουν ότι η εξέταση στα εγκεφαλογραφήματα των χρηστών των μέσων κοινωνικής δικτύωσης δείχνει δραστηριότητα σε περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τον εθισμό.

Ερωτηθέντες για τα επιστημονικά στοιχεία για τον εθισμό που παρουσιάστηκαν στο δικαστήριο, εκπρόσωποι της Meta και της TikTok αρνήθηκαν να σχολιάσουν την υπόθεση, επαναλαμβάνοντας τα προηγούμενα σχόλιά τους σχετικά με τη στάση των εταιρειών για την ψυχική υγεία.

Ορισμένοι ψυχολόγοι προειδοποιούν να μην εξάγονται εύκολα συμπεράσματα σχετικά με τις επιπτώσεις των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στους εφήβους.

«Η πιο υγιής προσέγγιση όταν έχουμε να κάνουμε με εφήβους είναι να δεχτούμε ότι είμαστε απροετοίμαστοι», δήλωσε ο Φεντερίκο Τονιόνι, επικεφαλής του τμήματος Web Psychopathology Centre στο νοσοκομείο Gemelli της Ρώμης.

Ο ίδιος προσθέτει ότι δεν μπορεί να συμπεράνει ότι οι ασθενείς του θα υπέφεραν λιγότερο σε έναν κόσμο χωρίς μέσα κοινωνικής δικτύωσης και προειδοποιεί κατά της υπερβολικής εμπιστοσύνης στον γονικό έλεγχο.

«Αν υπάρχει κάτι επικίνδυνο, είναι ο έλεγχος των παιδιών. Οι νέοι πρέπει να ακούγονται. Ο έλεγχος δεν είναι μια υγιής μορφή παρουσίας. Η πιο υγιής απόσταση είναι η εμπιστοσύνη».

Η Ιρένε Ροτζέρο Ούγκουες λέει ότι συμμετείχε στη συλλογική αγωγή για να διασφαλίσει ότι και άλλοι γονείς θα ενημερωθούν για τους κινδύνους που δεν πληροφορήθηκε η ίδια μέχρι να είναι πολύ αργά για να σώσει την Ροσέλα.

“Υποτιμήσαμε συγκεκριμένους κινδύνους και δεν γνωρίζαμε ότι υπήρχαν, αλλά άλλοι μπορούν ακόμα να δράσουν. Δεν έχει νόημα να το κρατάω αυτό για τον εαυτό μου και δεν νομίζω ότι θα ενοχλούσε την Ροσέλα”, καταλήγει.