Στην Κρήτη, η φύση δεν είναι απλώς το background· αποτελεί τρόπο ζωής, μνήμη και γνώση που διαδίδεται διαδοχικά από γενιά σε γενιά, χαραγμένη στις μικρές καθημερινές συνήθειες. Ανάμεσά τους, η συλλογή των άγριων χορταρικών παραμένει μια από τις πιο ζωντανές εκφράσεις της σχέσης των ανθρώπων με την κρητική γη. Μια σχέση που δεν σταματά στη διατροφή, αλλά φτάνει ως την ταυτότητα του τόπου. Με το φως να απλώνεται πάνω στις πλαγιές και τα αρώματα της γης να αναδύονται μετά την πρωινή υγρασία, η κρητική ύπαιθρος ανακαλύπτει έναν πλούτο που δεν διαγράφεται με την πρώτη ματιά. Ανάμεσα σε πέτρες, αγρούς και μονοπάτια, ξεπροβάλλουν δεκάδες άγρια χόρτα. Φυτά που μεταφέρουν μέσα τους ιστορία, γνώση και μια ολόκληρη φιλοσοφία ζωής.
Σε αυτή τη βαθιά σχέση του ανθρώπου με τη φύση, εστιάζει η πρωτοβουλία της Περιφέρειας Κρήτης «ΠΑΜΕ ΓΙΑ ΧΟΡΤΑ», η οποία εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο ανάδειξης του νησιού ως Ευρωπαϊκής Περιφέρειας Γαστρονομίας 2026. Μια δράση που δεν περιορίζεται στην προβολή της τοπικής κουζίνας, αλλά αναδεικνύει τη διαδικασία, τη γνώση και την εμπειρία που προηγούνται του πιάτου. Στο πλαίσιο αυτό, πραγματοποιήθηκε για πέμπτη συνεχόμενη χρονιά η δράση «Τα άγρια βρώσιμα χόρτα και η αξιοποίησή τους στις παραδοσιακές κρητικές συνταγές», στην Περιφερειακή Ενότητα Ηρακλείου.
Όπως είπε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η πρόεδρος του Συλλόγου Φεστιβάλ Κρητικής Κουζίνας, Λένα Ηγουμενάκη, «πρόκειται για μια δράση που προσφέρει τη δυνατότητα συμμετοχής τόσο στο ευρύ κοινό όσο και στις τοπικές κοινότητες», δημιουργώντας έναν ζωντανό χώρο ανταλλαγής εμπειριών. Η κ. Ηγουμενάκη έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στη βιωματική διάσταση της δράσης. «Οι συμμετέχοντες είχαν την ευκαιρία να γνωρίσουν την παραδοσιακή τέχνη του μαζέματος των χόρτων, το λεγόμενο “βρουβολόϊμα”», περιγράφοντας μια πρακτική που αποτελεί κομμάτι της καθημερινότητας στην κρητική ύπαιθρο.
Υπογράμμισε ότι οι συμμετέχουσες και οι συμμετέχοντες «μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τα άγρια βρώσιμα χόρτα της κρητικής γης και να ενημερώνονται για τη διατροφική και πολιτιστική τους αξία», ενισχύοντας τη σχέση τους με το φυσικό περιβάλλον. Η απήχηση της δράσης ήταν έντονη· μόνο το γεγονός ότι πραγματοποιείται για πέμπτη συνεχόμενη χρονιά αποδεικνύει, όπως εξήγησε η Λένα Ηγουμενάκη, το σταθερό ενδιαφέρον του κοινού, με τη συμμετοχή να εκτείνεται σε όλες τις ηλικίες. Ο στόχος, όπως τον περιέγραψε, είναι πολυεπίπεδος: «Επιδιώκει τη διατήρηση και ανάδειξη της άυλης γαστρονομικής κληρονομιάς της Κρήτης», ενώ παράλληλα «στοχεύει στη μεταφορά της γνώσης από γενιά σε γενιά».
Μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, η πρόεδρος του Συλλόγου Φεστιβάλ Κρητικής Κουζίνας τόνισε πως η Κρήτη ξεχωρίζει όχι μόνο για τη βιοποικιλότητά της, αλλά κυρίως για τη γνώση που τη συνοδεύει. Μια γνώση που επιτρέπει στους ανθρώπους να αναγνωρίζουν, να συλλέγουν και να αξιοποιούν τα χόρτα με τρόπο ουσιαστικό. Αυτή η γνώση αποτυπώνεται και στον πλούτο των ειδών που συναντά κανείς στο νησί: χόρτα όπως το σταμναγκάθι, οι ασκόλυμπροι, ο αγόγλωσσος ή βοιδόγλωσσος, ο κρητικός δρίλος, το πεντάνευρο, οι αβρωνιές και οι καλίτσες ή γλυκά ραδίκια, αποτελούν μόνο ένα μικρό δείγμα της ποικιλίας που προσφέρει η κρητική γη.
Όπως εξήγησε η κ. Ηγουμενάκη, ιδιαίτερη θέση κατέχει το σταμναγκάθι, ένα από τα πιο χαρακτηριστικά και αναγνωρίσιμα άγρια χόρτα της Κρήτης. Φύεται κυρίως σε παραθαλάσσιες και άγονες περιοχές, αντέχει σε δύσκολες συνθήκες και ξεχωρίζει για τη λεπτή, ελαφρώς πικρή γεύση του. Συλλέγεται με προσοχή και καταναλώνεται συνήθως βραστό ή ωμό σε σαλάτες, συχνά με λεμόνι και ελαιόλαδο. Όπως διευκρίνισε, «το σταμναγκάθι δεν είναι απλώς ένα χόρτο της κουζίνας, αλλά ένα φυτό με υψηλή διατροφική αξία, πλούσιο σε αντιοξειδωτικά και θρεπτικά στοιχεία».
Τα άγρια χόρτα σαν «γιατρικό»
Σύμφωνα με την Λένα Ηγουμενάκη, «τα άγρια χόρτα εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται ευρέως στη σύγχρονη κρητική κουζίνα», ωστόσο η αξία τους ξεπερνά τη γαστρονομία, καθώς «πολλά από αυτά λειτουργούν και σαν γιατρικά», μεταφέροντας γνώση από παλαιότερες γενιές. «Στην κρητική παράδοση, τα χόρτα δεν αντιμετωπίζονται μόνο ως τροφή, αλλά και ως φυσικά μέσα ενίσχυσης του οργανισμού» είπε χαρακτηριστικά, προσθέτοντας πως «πολλά άγρια χόρτα λειτουργούν ως αρωματικά φυτά ή “ήπια βότανα”, καθώς περιέχουν αιθέρια έλαια και φυσικές ουσίες που χαρίζουν άρωμα και γεύση».
Όπως επισήμανε, αυτό επηρεάζει ακόμη και την ποιότητα των ζωικών προϊόντων, καθώς η διατροφή των ζώων συνδέεται άμεσα με τη χλωρίδα του τόπου, δημιουργώντας έναν κύκλο που ενισχύει τη μοναδικότητα της κρητικής παραγωγής. «Η συλλογή των χόρτων δεν είναι μόνο μια πρακτική διαδικασία, αφού αποτελεί και μια πραγματική εμπειρία ευεξίας και ψυχοθεραπείας» πρόσθεσε η κ. Ηγουμενάκη, περιγράφοντας μια δραστηριότητα που φέρνει τον άνθρωπο πιο κοντά στη φύση και στον άνθρωπο, αφού το «βρουβολόϊμα» ήταν πάντα συλλογική εμπειρία, γεμάτη ιστορίες, κουβέντα και απλότητα.
«Τέτοιες πρωτοβουλίες και δράσεις είναι σαφές ότι φέρνουν τους ανθρώπους πιο κοντά, δημιουργούν κοινότητες και αναβιώνουν πρακτικές που κινδύνευαν να χαθούν» εξήγησε η πρόεδρος του Συλλόγου Φεστιβάλ Κρητικής Κουζίνας, λέγοντας πως το ενδιαφέρον των νεότερων γενεών εντείνεται και αυτό πέρα από την ικανοποίηση που γεννά, αποκαλύπτει και την ανάγκη για σωστή καθοδήγηση και ασφαλή αναγνώριση των φυτών.
